Saturday, July 22, 2017

आगमन निर्गमन आणि पुनरागमन (भाग ११)


युरोपमध्ये युरोपियनांच्या नकळत आर्थिक मानव अवतरला. त्याचे आगमन अनपेक्षित होते. आणि तो अवतरावा म्हणून कोणी त्याला किंवा अजून कुणाला साकडेही घातले नव्हते. किंबहुना तो अवतरत असताना त्याला सरकार आणि सामान्य माणसांकडून सारखाच विरोध झाला. पण तो आलाच. आणि आल्यावर त्याने केवळ युरोपचाच नव्हे तर संपूर्ण जगाचा चेहरा बदलून टाकला. त्याने युरोपचा तळ ढवळून काढला. जुनी व्यवस्था पार मोडून काढली. प्रस्थापितांना उखडून फेकलं आणि नवोदितांनी पुढे येण्याचा मार्ग सुकर केला. अनेकांना भुकेकंगाल केलं पण अनेकांना सुखसमृद्धीचे मालक बनवलं. का जगायचं? का काम करायचं? किती काम करायचं? याची सगळी उत्तरं या आर्थिक मानवाने नव्याने दिली.

का जगायचं? सुख मिळवण्यासाठी.

का काम करायचं? नफा मिळवण्यासाठी.

किती काम करायचं? जोपर्यंत स्वार्थ साधता येतो आहे आणि नफा मिळतो आहे तोपर्यंत.

या उत्तरांमुळे स्पर्धा, नफा आणि स्वार्थ या तीन संकल्पनांना नैतिक अधिष्ठान मिळवून दिलं. ज्यांना ही नवीन उत्तरे, स्पर्धा, नफा आणि स्वार्थ यांना मिळालेले नैतिक अधिष्ठान पटले नाहीत ते आपोआप मागे पडत गेले.

कसा होता हा आर्थिक मानव? आणि त्याची वैशिष्ट्ये कोणती होती?

बाजार, वस्तू विनिमय आणि पैसा या गोष्टी मानवी इतिहासात फार प्राचीन काळापासून आहेत. पण त्या देखील सामाजिक मानावाभोवती फिरत होत्या. का काम करायचं? या प्रश्नाचं उत्तर बाजाराकडून मिळत नव्हतं. लोक एखादं काम करत होते कारण ते वडिलोपार्जित होतं किंवा मग कुठल्यातरी राजकीय शक्तीकडून त्यांच्यावर सक्ती केली होती म्हणून ते कामं करत होते. भलेही युरोपात भारतासारख्या जातीव्यवस्था नसतील तरीही तिथेही वडिलोपार्जित व्यवसाय हेच व्यवसाय निवडीचं कारण होतं. 'नफा मिळतो म्हणून अमुक एक व्यवसाय करू' हा विचार कुणाच्याही मनात येत नव्हता.

पण युरोपमध्ये साधारणपणे एकाच कालखंडात चार गोष्टी घडल्या.

१) एकसंध आणि सर्वशक्तिमान कॅथलिक चर्चचे विकेंद्रीकरण होऊ लागले.

२) मुस्लिम धर्माविरुद्ध विजयी होण्याची ख्रिश्चन धर्मियांची इच्छा रक्तपात घडवू लागली.

३) रेनेसांची (नवनिर्माणाच्या काळाची) सुरुवात झाली.

४) मानवी जीवनातील श्रम कमी करू शकणाऱ्या यंत्रांचे शोध लागू लागले.

या चार महत्वपूर्ण घटनांमुळे आर्थिक मानवाचे आगमन होण्यासाठी आवश्यक ती परिस्थिती निर्माण झाली. जेव्हा दुष्काळ, पूर, भूकंप, रोगराईसारख्या आपत्ती कोसळतात तेव्हा संपूर्ण समाजाला त्याचे चटके बसू लागतात. सगळेजण एकाच नावेतील प्रवासी असल्याने आपल्या दु:खाचे कारण ईश्वरी इच्छा आहे अशी मनाची समजूत घालणं सोपं असतं आणि समाजाला आपल्या नैतिक धारणा पुन्हा तपासून घ्याव्या असे वाटत नाही. पण वर उल्लेख केलेल्या चार महत्वाच्या घटनांमुळे युरोपात गरीब श्रीमंत यांतील दरी एकाएकी वाढली. आणि या घटना नैसर्गिक नसल्याने, ‘आपण सगळेजण एकाच नावेतील प्रवासी नाही. आपल्या दु:खाचे कारण ईश्वरेच्छा नाही’ असे विचार रुजण्यास सुरवात झाली. त्यामुळे युरोपियन समाजातील छोट्या वर्तुळात का होईना पण जुन्या नैतिक धारणांवर विचारमंथन सुरु झाले.

अगदी साधं उदाहरण द्यायचं तर लोकरीचे कापड तयार करणाऱ्या यंत्रांचा शोध लागल्यावर, कामगारांच्या कौशल्यावर आणि वेगावर अवलंबून राहण्यापेक्षा यंत्रांत गुंतवणूक करणे अधिक आकर्षक वाटू लागले. कारण यात निर्माण होणाऱ्या उत्पादनाची गुणवत्ता आणि सारखेपणा कल्पनातीत होता आणि उत्पादनाचा वेगही अचंबित करणारा होता. मग या अथक काम करणाऱ्या या यंत्रांची भूक भागवण्यासाठी मेंढीपालन महत्वाचे ठरले. आणि मेंढीपालनासाठी कुरणे मोकळी ठेवणे आकर्षक ठरले. शेती करण्यापेक्षा कुरणे राखणे कमी श्रमाचे आणि अधिक मोबदल्याचे ठरू लागले. म्हणून जमीनदारांनी आपल्या शेतजमिनी कुरणांत बदलल्या. त्यामुळे अनेक शेतमजूर बेकार झाले. भिकारी होऊन लाचारीचे जगणे त्यांच्या नशिबी आले. त्यामुळे एकट्या इंग्लडात अश्या बेकारांची संख्या इतकी वाढली की सामाजिक सुरक्षेला धोका होऊ नये म्हणून सरकारने त्यांना ठराविक भूभागाबाहेर येण्यास मनाई केली. ज्यांना असे सरकारी मदतीवर जगणे नकोसे वाटत होते ते यंत्रशक्तीवर काम करणाऱ्या कारखान्यात काम करायला तयार झाले. ज्यांचा पिढीजात व्यवसाय शेतजमिनीवर काम करणे होता ते कारखान्यात मजूर झाले. या सगळ्या बदलांत, आपण कारखान्यांत यंत्रे का वापरतो आहोत? आपण शेतजमिनी कुरणात का बदलतो आहोत? त्यावर पिढीजात कसणाऱ्या अनेक कुळांना आपण का विस्थापित करत आहोत? आपण पिढीजात शेतीचे काम सोडून कारखान्यात काम करायला का जात आहोत? या प्रश्नांची उत्तरे शोधणे सगळ्या समाजाला आवश्यक झाले. कारण नैसर्गिक आपत्तीच्या वेळी कामी येणारे ईश्वरेच्छेचे प्रयोजन आता कामी येत नव्हते.

माणसाचे एक वैशिष्ट्य आहे. त्याला आपल्या जगण्यावागण्याला नैतिक अधिष्ठान असावे अशी सुप्त इच्छा असते. मग तो आपल्या जगण्यावागण्याचे समर्थन करू शकणारी नीतीतत्वे शोधून काढतो. एकदा ही नीतीतत्त्वे सर्वमान्य झाली की मग त्याच्या निर्णयांची तीव्रता आणि व्याप्ती वाढू लागते.

ईश्वरेच्छा, पिढीजात व्यवसाय, शासनाची इच्छा ही सगळी प्रयोजने बाद ठरलेल्या काळात युरोपात स्पर्धेचे, नफ्याचे आणि स्वार्थाचे तत्वज्ञान जन्माला आले. या तत्त्वज्ञानाने राजेरजवाडे आणि त्यांचे युद्धखोर सरदार दरकदार, जमीनदार आणि त्यांची कुळे आणि त्यांच्या वंशपरंपरागत उतरंडीला जबरदस्त धक्का बसला. आणि सगळ्यांना एका पातळीवर आणून त्यांचे ढोबळमानाने जमीनदार, कामगार, उद्योजक आणि भांडवलदार असे चार वर्ग बनवले. आणि आपल्याकडील जमीन, श्रमशक्ती, कल्पना आणि योजनाशक्ती आणि धन इतरांना उपलब्ध करून देण्यासाठी नफा आणि स्वार्थ ही तगडी कारणमीमांसा तयार होत गेली. कंपनी नावाची अमूर्त पण ताकदवान व्यक्ती बनण्याच्या प्रक्रियेला वेग आला. ठरलेल्या कामासाठी कंपनी देश किंवा राष्ट्रांपेक्षाही अधिक ताकदवान होती आणि तिच्यावर नागरिकांचे भले करण्याचेही ओझे नव्हते. त्यामुळे तिची ताकद अमर्याद होत चालली होती.

नवीन विचारांचे हे आगमन युरोपात बदलास सामोरे जाण्यास तयार नसलेल्या लाखो लोकांसाठी अत्यंत यातनादायी ठरले. राजांचे अधिकार कमी होण्यास आधीपासून सुरवात झालेली होती पण आता राज्यक्रांती होण्यासाठी समाज तयार झाला. लोकशाही विचारांचे आगमन होण्याची वेळ आली होती. स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुत्व ह्या त्रयीचा अर्थ युरोपातील किमान काही लोकांना उमगू लागला होता. त्यांना स्वातंत्र्य हवे होते ते कुणा परकीय शक्तीपासून नव्हे तर त्यांच्याच जुन्या तंत्रापासून. त्यांना त्यांच्या समाजाला पुढे नेणारे जुने तंत्र झुगारून द्यायचे होते. त्यांना समता हवी होती पण ती आर्थिक मानव म्हणून. समता आली म्हणजे पूर्वाश्रमीचा राजा आपल्याला पंगतीला बसवेल अश्या भ्रमात ते नव्हते. पण जीवन जगण्याच्या धडपडीत सगळे समान आहेत ही मान्यता त्यांना हवी होती. पूर्वजांचे किंवा पूर्वाश्रमीचे कुठलेही ओझे नवीन आयुष्यावर पडू ना देता सर्वांना एकाच पातळीवरून सुरवात करण्याची मुभा आहे अशी मान्यता हवी होती. बंधुत्व म्हणजे कोणी आपल्या ताटातले काढून दुसऱ्याला स्वतःहून देईल अश्या गॉड स्वप्नांत ते रममाण नव्हते तर आर्थिक आणि सामाजिक व्यवहारांत प्रत्येक माणूस त्याचे धार्मिक संस्कार बाजूला ठेवून नवीन विचारांच्या सहाय्याने एका गटात सामील होऊ शकेल असा विश्वास त्यांना निर्माण करायचा होता.

भाग सहा मध्ये आगमन संकल्पनेबद्दल बोलताना मी वर्णन केलेली नवीन विचारांची प्रस्थापित विचारांबरोबरची लढाई युरोपने पूर्ण केली. त्याची भरपूर किंमत मोजली. आणि आपल्या समाजाला स्थिर करण्यासाठी, नवीन विचारांच्या आगमनामुळे समाजात होत असणारी उलथापालथ थोपवण्यासाठी युरोपमधून सुरु झाले ते विजेत्यांचे निर्गमन. त्यातून सुरु झाला वसाहतवाद आणि साम्राज्यवाद. म्हणजे युरोपात नवीन विचारांचे आगमन त्यांच्या समाजाच्या घुसळणीमुळे झाले. स्पर्धा, नफा आणि स्वार्थ यावर उभ्या राहणाऱ्या या अस्थिर व्यवस्थेला स्थिर करण्यासाठी स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुत्व या संकल्पना पुढे आल्या आणि शेवटी त्याचे पर्यवसान साम्राज्यवादात होऊन जगातील इतर समाज आर्थिक मानवासाठी तयार नसताना त्यांत आर्थिक मानव आणि लोकशाही विचारांचे आगमन बाहेरून झाले. त्यामुळे या विचारांनी युरोपात जितकी पडझड केली त्यापेक्षा कित्येक पटीने मोठी पडझड इतर देशात होणार होती. पण त्याची कल्पना ना युरोपियन साम्राज्यवादयांना होती ना त्यांच्या विस्तारणाऱ्या साम्रज्यात जोडल्या जात असलेल्या प्रजेला.

Sunday, July 16, 2017

बखर बिनपोवाड्याची

परवा द मॅन इन द हाय कॅसल या अॅमेझॉन प्राईम वर उपलब्ध असणाऱ्या सिरियलबद्दल लिहिलं. अनेक मित्रांनी प्रतिसाद दिले. कुणाला जयंत नारळीकरांची 'गंगाधरपंतांचे पानिपत' ही कथा आठवली. कुणाला कॅटॅस्ट्रॉफ थियरी आठवली. कुणी रॉबर्ट हॅरिस आणि लेन डेटन हे अस्तित्वात येऊ ना शकलेल्या इतिहासाबद्दल लेखन करणारे लेखक सुचवले. हे सगळे वाचायचे आहेत याची नोंद मनात करून ठेवत असताना मला माझ्याकडची नंदा खरेंची दोन पुस्तके आठवली.

पहिलं अंताजीची बखर आणि दुसरं बखर अंतकाळाची.

अंताजी हा या दोन पुस्तकांचा काल्पनिक लेखक. हा पेशवाईच्या काळात विविध घटनांना साक्षी असतो. पहिल्या बाजीरावाच्या काळात जन्मलेला अंताजी दुसऱ्या बाजीरावाच्या काळात बखर लिहीत असतो. नागपूरकर भोसल्यांची बंगालवर स्वारी, प्लासी, पानिपत, कुंभेरी, खर्डा अशी अनेक मोठी युद्धे तो पाहतो. इतकेच काय पण नारायणरावाच्या खुनाच्या वेळी तो तिथे हजर असतो. अनेक महत्वाच्या व्यक्तींशी त्याचा संबंध येतो त्यामुळे त्यांचे व्यक्तिविशेष जाणणे त्याला शक्य होते. त्याला रंगवताना खरेंनी लंपटपणा, थोरांबाबत अनादर, स्वतःचा व इतरांचा घाबरटपणा, स्त्रियांविषयी अनुचित आकर्षण, धर्माचरणाबाबत अरुची, अघोरी कृत्यांबद्दल घृणास्पद कुतूहल हे त्याचे स्वभावविशेष ठरवले आहेत. पण स्वतःच्या अनीतीची चाड नसल्याने अंताजीचे लेखन स्वतःस खोटे मोठेपण देण्याच्या दोषापासून मुक्त आहे.

दोन्ही पुस्तकात खरेंनी प्रचलित इतिहासातील अनेक गोष्टींना दूर ठेवले आहे. यात सरसावणारे शेले नाहीत. उसळणाऱ्या तलवारी नाहीत. गर्रकन वळणारे किंवा करारी नजरेने रोखून पहात आपल्या पहाडी आवाजात गर्जणारे शूरवीर नायक नाहीत. राजाचे अश्रू नाहीत. पत्नीसमवेत सारीपाट खेळता न आल्याचे शल्य उरी बाळगणारे हळुवार मनाचे तरीही रणझुंझार योद्धे नाहीत. मंद पावले टाकीत अदबीने झुकून बोलणारे कारभारी नाहीत. पण इतिहास तोच आहे. थोडक्यात अंताजी आपल्याला काचेपलीकडे वर्ख लावून ठेवलेल्या मिठाईच्या मुदपाकखान्यात घेऊन जातो.

म्हणजे या पुस्तकांत अस्तित्वात नसलेल्या इतिहासाबद्दलची कल्पना नसून अस्तित्वात असलेल्या इतिहासाचे उघडे वाघडे रूप आहे. इतिहास लिहिताना तो लोकप्रिय रूपात लिहिण्याचा आणि त्यासाठी अरुंद, कोता आणि बराचसा असंवेदनशील दृष्टिकोन ठेवण्याचा जो प्रघात पडला आहे त्याला न जुमानता, अंताजी आपल्याला त्या काळात घेऊन जातो. रूढार्थाने ही इतिहासाची पुस्तके नाहीत आणि पोवाडेदेखील नाहीत. पण ऐतिहासिक साधने वापरत असताना व्यक्तींच्या उदात्तीकरणाचा मोह टाळला आणि आपली वर्तमानकालीन उद्दिष्टे पूर्ण करून घेण्यासाठी त्याला न रंगवता तिरसट व्यक्तीच्या दृष्टिकोनातून तो पाहिला तर कसा दिसेल याचे शब्दचित्र आहे.

अंताजीची बखर १९९१ च आहे तर बखर अंतकाळाची त्यानंतर सुमारे १८ वर्षांनी लिहिलेलं आहे. अंताजीचं पात्र कसं सुचलं ते लिहिताना, लेखकासमोर जॉर्ज मॅकडॉनल्ड फ्रेजर या लेखकाने निर्माण केलेला फ्लॅशमन हा काल्पनिक नायक होता. प्रस्तावनेत त्याची ओळख करून देताना खरे लिहितात, 'हा फ्लॅशमन हलकट, घाबरट आणि स्त्रीलंपट दाखवला आहे. पण तो इतिहासातल्या अनेक महत्वाच्या घटना घडत असताना हजार होता अशी कल्पना आहे .

प्रस्तावनेतील फ्लॅशमनचे वर्णन आज पुन्हा वाचताना मला ब्लॅक अॅडर ही माझी आवडती मालिका आठवली. त्यासोबत मॉन्टी पायथॉनचा लाईफ ऑफ ब्रायन चित्रपट आठवला. आणि फ्रेजर साहेबांची पुस्तके वाचायचा कधीचा करून ठेवलेला पण आचरणात न आणलेला संकल्प पुन्हा आठवला. आणि नंदा खरेंची इतर पुस्तके वाचायची बाकी आहेत हे पण आठवले. रात्र थोडी सोंगे फार ही माझी कायमची अवस्था आहे. फक्त इथली सोंगे उत्कृष्ट आहेत आणि माझी ताकद अपुरी.

Tuesday, July 11, 2017

एन्कीच्या राज्यात



लहानपणी कधी कधी आईच्या काकांकडे जायचो. म्हणजे वर्षा दोन वर्षातून एखादा दिवस. सकाळी जाऊन संध्याकाळी परत. आजोबा खूप मस्ती करायचे आमच्याबरोबर. मामा जेजेला कमर्शियल आर्टिस्टचं शिक्षण घेत असल्याने त्याच्याकडे कार्टूनची, इंग्रजी चित्रपटांची चित्रं असलेली भरपूर मासिकं असायची. तिथेच माझी स्टार वॉर्सशी, कॉनॅन द बार्बेरिअयनच्या अरनॉल्डशी, इंडियाना जोन्सशी ओळख झाली होती. आजीकड़ून दुधाची पावडर आणि साखर वाटीत घ्यायची, त्रिदेव चित्रपटाचे संवाद असलेली कॅसेट लावायची आणि ती सचित्र मासिक घेऊन बसायचं हा माझा आणि माझ्या धाकट्या भावाचा लाडका उद्योग. तिथेच मी पहिल्यांदा बॉनी एमचं संगीत ऐकलं. Brown Girl in the Ring, Rasputin, Daddy Cool, Ma Baker, Holiday, By The Rivers of Babylon वगैरे गाण्यांची धून फार आवडायची. शब्द कळायचे नाहीत. त्यामुळे जी समजली असतील ती एखाद दोन वाक्य म्हणायची आणि बाकीचं गाणं ‘ड डा ड डा’ सारखे आवाज चालीत काढत गाण्याची हौस पूर्ण करून घ्यायची सुरवात तिथेच झाली. 

नंतरही बॉनी एमची गाणी अनेकदा भेटली. पैसे कमवू लागल्यावर एकदोन कॅसेट्सपण विकत घेतल्या. पण का कुणास ठाऊक गाण्याचे बोल शोधायची कशी इच्छा झाली नाही. ‘ड डा ड डा’ वर मी खुश होतो आणि कॅसेटमधल्या बॉनी एमची पण त्यावर काही तक्रार नव्हती.

एक दोन वर्षांपूर्वी फेसबुकवर अविनाशशी ओळख झाली. बोलता बोलता अविनाशने मी न वाचलेले काही लेखक मला सुचवले. त्यात एक होते विलास सारंग. सारंगांनी पुलंवर टीका केलेली असल्याने त्यांची पुस्तके वाचू की नको याबद्दल मन स्पष्ट नव्हतं. पण मग त्यांची पुस्तके घेतली. ‘अमर्याद आहे बुद्ध’ फार आवडलं. अविनाशने सारंगांचं ‘एन्कीच्या राज्यात’ सुचवलं होतं. ते काही मला मिळालं नव्हतं. गेल्या वर्षी फेसबुकवरच भेटून मला निवृत्ती आणि स्वतःला मुक्ताबाई म्हणवून घेणाऱ्या वैशालीशी बोलताना तिला म्हणालो होतो की मी जयप्रकाश नारायणांचं पुलंनी अनुवादित केलेलं ‘स्वगत’ आणि विलास सारंगांचं ‘एन्कीच्या राज्यात’ शोधतोय. नंतर तिला हे बोललोय हे मी विसरून गेलो होतो. आणि इतकं विसरलो होतो की डोंबिवलीत साहित्य संमेलन झालं त्यावेळी ही पुस्तकं शोधायचं माझ्या लक्षातसुद्धा आलं नाही.

जूनमध्ये वाढदिवस झाला. आणि वाढदिवसाच्या आधी कुरियर आलं. उघडून पाहतो तो 'स्वगत'. पाठवणाऱ्याचं नाव नाही. फक्त माझ्या फोन नंबराबरोबर बरोबर अजून एक फोन नंबर पाकिटावर छापलेला होता. मग मोबाईलमध्ये टाईप करून बघितला तर वैशालीचा नंबर निघाला. तिचे आभार मानण्यासाठी तिला फोन लावला तर म्हणाली ‘कुठलं पुस्तक आलं?’ मी स्वगतचं नाव सांगितलं तर म्हणाली अजून एक येईल आणि ते पाहून तू आनंदाने उड्या मारशील. उत्सुकता ताणली गेली. आणि तीन चार दिवसांनी वैशालीच्या कृपेने, मौजकडून, मला “एन्कीच्या राज्यात” प्रवेश देणारं कुरियर आलं. स्वगत बंद करून सारंगांचा हात धरला.

इराणमधली शहांची राजवट कोसळण्याच्या आधी इराकमध्ये सोशलिस्ट विचारधारेच्या बाथ पार्टीची राजवट आली. नंतर तिची सूत्र सद्दाम हुसेनच्या हाती गेली. १९७९मध्ये इराणमध्ये शहाच्या राजवटीविरोधात लोक रस्त्यावर उतरले. त्या कालखंडात अमेरिकेत अध्यापन करत असलेला मूळचा कोकणातला डॉ. प्रमोद वेंगुर्लेकर, नोकरी बदलून दक्षिण इराकमध्ये एका कॉलेजात अध्यापक म्हणून रुजू होतो. त्याच्या नजरेतून मध्य आशियातील त्या काळाची स्थिती रंगवणारी कादंबरी म्हणजे ‘एन्कीच्या राज्यात’.

एन्की म्हणजे सुमेरियन लोकांचा देव. जिथे आज इराक आहे त्या टायग्रिस आणि युफ्रेटीस नद्यांच्या प्रदेशात सुमारे ५००० वर्षांपूर्वी सुमेरियन संस्कृती नांदत होती. त्यांच्या सर्वशक्तिमान देवाचं नाव एन्की. त्याने समुद्र, नद्या आणि वाऱ्याला मर्यादा आखून दिल्या आणि लोकांना आपल्या आज्ञेत राहण्यास सांगितले. नंतर साधारण १२०० वर्षांनी (म्हणजे आजपासून सुमारे ३८०० वर्षांपूर्वी) तिथून सुमेर लोक नामशेष झाले (कदाचित एन्कीच्या आज्ञा ऐकल्या नसतील म्हणून असे झाले असेल). आणि तिथे अक्कादिन लोकांची बॅबिलोनियन संस्कृती उदयास आली.
Image Source : Wikipedia
एन्कीच्या खांद्यावरून वाहणाऱ्या टायग्रिस आणि युफ्रेटीस नद्या 
५००० वर्षांपूर्वी मानवी जीवनाला स्थिरता देणाऱ्या सर्वशक्तिमान पण हुकूमशहा सारख्या एन्कीचे हे राज्य कसे आहे? तर मैलोनमैल पसरलेल्या सपाट रखरखीत वाळवंटात इथे खारे आणि गोडे पाणी शेजार शेजारच्या तळ्यात नांदते. इथे माती आणि चिखल सारखा एकमेकांत मिसळतो; इथे घटकेत सोसाट्याचा वारा वाहू लागतो आणि धो धो पाऊस कोसळू लागतो; इथे नावालाही कुठे दगड दिसत नाही; इथे डोंगर दऱ्या नसल्याने नजरेला पर्स्पेक्टिव्ह रहात नाही. विरोधी तत्वांची सातत्याने सरमिसळ होत राहिल्याने कशाचाच आधार नसलेल्या या प्रदेशातील लोकांनी सपाट जीवनाला उंचवटयाचा पर्स्पेक्टिव्ह आणण्यासाठी, मातीच्या ढेकळासारख्या आयुष्याला दगडासारख्या काठिण्याचा आधार मिळावा म्हणून हजारो वर्षांपूर्वी एन्कीची शिस्त प्रमाण मानली. मग इस्लामची आणि मग व्यक्तीची ओळख विसरायला लावणाऱ्या सोशलिस्ट सरकारची.

अश्या या मूळच्या एन्कीच्या राज्यात मुक्त विचारांचा डॉ वेंगुर्लेकर जेव्हा साहित्याचा प्राध्यापक म्हणून जातो तेव्हा त्याला तिथले जीवन, सरकारची धोरणे त्यामुळे होणारी तिथल्या लोकांची कुचंबणा, त्या कमालीच्या कोंदट वातावरणातही सुखी राहणारे काही लोक या सगळ्यांबद्दल काय वाटते त्याची नोंद म्हणजे ‘एन्कीच्या राज्यात’ ही कादंबरी.

जून जुलै म्हणजे क्लासच्या धावपळीचे महिने. त्यामुळे एन्कीच्या राज्यातला माझा प्रवास फार हळू हळू चालला होता. शेवटी काल कादंबरी संपली. कादंबरीच्या शेवटी इराणमध्ये क्रांती होते. इजिप्त आणि इस्राएलमध्ये वाटाघाटी सुरु होतात. मध्यपूर्व धुमसू लागते. विमानतळ बंद केले जातात. डॉ वेंगुर्लेकर सुट्टीसाठी घरी जाणार असतो पण त्याची योजना बारगळते. तो आणि त्याचे प्राध्यापक मित्र इराकमध्ये अडकून पडतात. गुदमरवून टाकणारं ही परिस्थिती वाचताना मलापण गुदमरू लागलं होतं. आणि विलास सारंगांच्या त्या नायकाला, वेंगुर्लेकरला एकदम एक गाणं आठवतं. त्या गाण्याची पहिली ओळ वाचली आणि मी थरकलो. हे तर माझं आवडतं गाणं. बॉनी एमचं. ज्याची फक्त पहिली ओळ माहिती होती. पुढे फक्त ‘ड डा ड डा’ करत हे गाणं मी म्हणत आलो होतो.

By the rivers of Babylon, there we sat down
ye-eah we wept, when we remembered Zion.

When the wicked
Carried us away in captivity
Required from us a song
Now how shall we sing the lord's song in a strange land

Let the words of our mouth and the meditations of our heart
be acceptable in thy sight here tonight

पहिल्या ओळीच्या पुढे हे असं काही असेल त्याची मी कल्पनाच केली नव्हती. आणि जर कधी केली असती तरी त्याचा अर्थ चुलत आजोबांच्या घरी साखर घातलेली दुधाची पावडर खाताना कळला नसता.

गाण्याचे बोल मिळाले. अर्थ लागला. मन एकाच वेळी बोल मिळाल्याच्या आनंदात होते आणि अर्थातील कारुण्य कळल्याने दुःखी होते. कादंबरी संपता संपता कधी शोधायचा प्रयत्न न केलेली एक जुनी गोष्ट तिच्या पूर्ण स्वरूपात अनपेक्षितपणे समोर आल्याने मन एका वेगळ्याच प्रकारच्या पोकळीत होते. ती भरून काढण्यासाठी इंटरनेटवर हे गाणं ऐकायला गेलो. तर तिथे अजून काही माझ्यासाठी वाट पहात होते.



मी ज्याला बॉनी एमचं गाणं समजत होतो ते खरंतर ‘द मेलोडियन’ नावाच्या एका जमैकन ग्रुपने रचलेलं रास्ताफेरियन चळवळीतील रेगे प्रकारचं गाणं आहे. आणि हिब्रू बायबलच्या साम (पद) १९ आणि १३७ वरून हे गाणं रचलेलं आहे. मग बायबलचा संदर्भ शोधणं आलं. तेव्हा कळलं की असीरियन लोकांनी ज्यू लोकांना त्यांच्या जमिनीवरून हुसकून लावलं आणि बॅबिलोनच्या नद्या (टायग्रिस आणि युफ्रेटीस) यांच्याजवळ बंदी बनवून ठेवलं त्या वेळेचं वर्णन करणारं ते गाणं आहे. रास्ताफेरियन चळवळीत व्यक्तिस्वातंत्र्याची गळचेपी करणाऱ्या सरकारला ‘बॅबिलोन’ हा शब्द वापरतात.



आता गाण्याचे बोल, त्याची पार्श्वभूमी दोन्ही कळलं होतं. आणि कादंबरीत ते गाणं विलास सारंगांनी ज्या चपखल रितीने पेरलं होतं की त्याचा अर्थ मनाला खूप खोलवर भिडला होता.

अविनाशने सांगितलेली आणि वैशालीने वर्षभर लक्षात ठेवून वाढदिवसाला भेट म्हणून पाठवलेली विलास सारंगांची ही कादंबरी मला वेगळ्याच राज्यात घेऊन गेली. यात माझ्या चुलत आजोबांचं घर होतं. दुधाची पावडर आणि साखर होती. मामाने जमा केलेली इंग्रजी चित्रपटांच्या चित्रांची मासिकं होती. त्रिदेवच्या संवादाची कॅसेट होती. बॉनी एम ची गाणी होती. फक्त त्यातले मी जोडलेले ‘ड डा ड डा’ जाऊन त्यामागचे सगळे संदर्भ अर्थासहित उलगडले होते. वाढदिवसाची भेट अजूनच मूल्यवान झाली होती.

Sunday, May 14, 2017

आगमन, निर्गमन आणि पुनरागमन (भाग १०)



भारतीय उपखंडावर रुजलेल्या “पुनर्जन्म” या संकल्पनेला “कर्मफल” या संकल्पनेबरोबर जोडल्याने इथे सर्व सवर्ण आणि अवर्ण, उच्च आणि हीन जातीय भारतीय आपल्याच गतजन्मीचे गुलाम कसे झाले, हे मागच्या भागात आपण पाहिले. आता या भागात भारतीय समाजाच्या वाटचालीची जगातल्या इतर समाजांच्या वाटचालींशी तुलना करण्याचा प्रयत्न करतो.

भौतिक जगात जन्मून अध्यात्मिक जगात मात्र मुक्तीच्या प्रतीक्षेत जणू गर्भातच राहणाऱ्या व्यक्तींचा हा समाज बाह्य जगाचा कुठलाही परिणाम होऊ न देता वर्षानुवर्षे टिकून राहिला असं म्हटलं तरी चालेल. जगभरातून इथे आलेले लोक इथे आपापली संस्कृती रुजवू शकले, टिकवू शकले. ते जिथून आले त्या मूळ भूमीत जरी त्यांची संस्कृती लयाला गेली तरीही या भूमीवर त्यांची संस्कृती टिकून राहण्यास पोषक वातावरण मिळाले. त्यांनी इथल्या विचारपद्धतीवर, राज्यपद्धतीवर, वास्तुकलेवर आपला प्रभाव पाडला पण या भूमीतील पुनर्जन्म आणि कर्मफलांची सांगड तोडण्यास ते असमर्थ ठरले. आक्रमक किंवा शरणार्थी किंवा सुधारक यापैकी कुठल्याही मार्गाने इथे आलेल्या विचारांना शेवटी इथले काही गुणधर्म घेऊन इथेच आपले मूळ स्वरूप बदलून जाताना बघावे लागले.

मोठी लोकसंख्या असलेल्या कुठल्याही एका संस्कृतीचा संपूर्ण निःपात कधी झालाच नाही. फारतर प्रत्येक संस्कृती भारतीय उपखंडाच्या विस्तीर्ण पटावर प्रमुख भूमिकेत आली आणि मग दुसऱ्या संस्कृतीच्या उदयानंतर तिला जागा करून देण्यासाठी त्याच रंगमंचावर कधी रक्तपात करून तर कधी रक्तपाताशिवाय थोडी बाजूला सरून टिकून राहिली.

मला तर कित्येकदा वाटतं मध्यपूर्व आशियातील जेरुसलेम शहराचे विस्तीर्ण रूप म्हणजे भारतीय उपखंड. ज्याप्रमाणे ज्यू, ख्रिश्चन आणि मुस्लिम या तीनही प्रमुख धर्मांसाठी जेरुसलेम ही पवित्र भूमी आहे त्याचप्रमाणे भारतीय उपखंड म्हणजे अनेक धर्मांसाठी जन्मभूमी आणि बहुतेक सर्व धर्मांसाठी कर्मभूमी आहे. ज्याप्रमाणे ज्यू, ख्रिश्चन आणि मुस्लिम धर्मीय लोक एकाच देवाला भजत असूनही त्याची लक्षणे वेगवेगळी सांगतात, परस्परांचा द्वेष करूनही परस्परांना पूर्णपणे नष्ट न करता गेली किमान सोळाशे वर्षे एकमेकांच्या अनुयायांचे खून पाडत एकत्र राहतात त्याचप्रमाणे भारतीय उपखंडात केवळ तीन नाही तर शेकडो धर्म, पंथ एकमेकांना पूर्णपणे नष्ट न करता, एकाच देवाच्या विविध रूपांना भजत, परस्परांचा द्वेष करत, दोन रक्तपातामधील कालखंडात शांततेने नांदतात.

असे असले तरी व्हॅटिकनने, मक्का मदिनेने आणि जेरुसलेमने जे स्थान जगाच्या इतिहासात मिळवले आहे तसे केंद्रीय स्थान भारतात कुठल्याही एका शहराला मिळाले नाही. इथे ज्योतिर्लिंगे देखील बारा आहेत, त्याशिवाय गावोगावी स्मशानाजवळ शंकराची मंदिरे आहेत ती वेगळीच. साडेतीन शक्तिपीठे आहेत पण ठिकठिकाणी देवीची मंदिरे आहेत आणि नवरात्रीत देवी गावोगावी येते. हव्या त्या दगडाला शेंदूर फासला की त्यातून मारुती किंवा गणपती प्रकट होतो. गंगा पवित्र आहे, पापनाशिनी आहे. पण तितकीच पवित्र आणि पापनाशिनी गोदावरी देखील आहे. शिवाय मंत्र म्हणून विश्वास ठेवला की कमंडलू, तांब्यातील पाणी देखील गंगेचे पाणी बनू शकते. काशी पवित्र आहे तर दक्षिण काशी देखील उपलब्ध आहे. पर्वत महम्मदाकडे आला नाही तर महम्मद पर्वताकडे जातो हा नियम भारतीय भूमीत कधी लागू झालाच नाही. इथे पर्वत महम्मदाकडे आला नाही तर भारतीय महम्मद जवळपासच्या टेकडी किंवा उंचवट्यालाच पर्वत समजून स्वतःचे समाधान करून घेतात. आणि स्वतःच्या वर्तनाला महान भारतीय संस्कृतीशी जोडून घेतात.

काळाच्या विस्तीर्ण पटाला माझ्या सामान्य दृष्टीने बघणे आणि त्याहून सामान्य अश्या शब्दसामर्थ्याने पकडणे म्हणजे मोठे धाडस आहे. पण तारखांच्या तपशीलात न अडकता महान भारतीय संस्कृतीच्या वाटचालीतील महत्वाच्या टप्प्यांची त्याचवेळी जगात इतरत्र होत असलेल्या विविध उलथापालथींबरोबर तुलना करण्याचा छोटा प्रयत्न आता करतो. इंग्रज आमदनीत भारतातून निर्गमन करून बाहेर गेलेल्या सर्वांना हे दिसले असेल असा माझा दावा नाही पण त्यातील कित्येक संवेदनशील लोकांना केवळ भारतीय संस्कृती एकटीच महान किंवा सर्वश्रेष्ठ हा विचार किती तोकडा आहे हे जाणवले असेल याची मला खात्री आहे.

महाभारताच्या निश्चित काळाबद्दल अनेक मतभेद आहेत. महाभारत युद्धाच्या तारखेविषयी इसवीसनापूर्वी ३,००० वर्षे ते इसवीसनापूर्वी ८०० वर्षे इतकी वेगवेगळी मते आहेत. रामायण त्यापूर्वीचे असावे अशी मान्यता आहे. रामायण महाभारताचा निश्चित कालखंड सांगता नसला तरी इजिप्तमध्ये पहिले पिरॅमिड इसवीसनाच्या २८०० वर्षे आधी बांधून पूर्ण व्हायला सुरवात झाली होती. रामायणातील पुष्पक विमान, संजीवनी विद्या आणि महाभारतातील एका गर्भाचे शंभर तुकडे करून त्यातून शंभर जन्माला घालण्याची क्रिया किंवा युद्धातील अग्न्यास्त्र, पर्जन्यास्त्र, ब्रह्मास्त्र यांचे मौखिक सोडल्यास कुठलेही पुरावे आपल्या टिकून राहिलेल्या संस्कृतीकडे नाहीत. पण विलयाला गेलेल्या ईजिप्शियन संस्कृतीची साक्ष द्यायला तिथले पिरॅमिड मात्र अजून टिकून आहेत.रामायण महाभारताचा इतिहास अतिप्राचीन म्हणून बाजूला ठेवला तरी ख्रिस्तजन्माच्या आसपास आणि त्यानंतर भारतीय उपखंड आणि जगातील समाजजीवन कसे बदलत गेले ते बघितले तर अचंबित व्हायला होते.

भारतात महावीर आणि बुद्धाचे विचार जेव्हा प्रचंड मोठे सामाजिक अभिसरण करत होते तेव्हा युरोप अंधारात चाचपडत होता. अमेरिकेचा जन्म व्हायचा बाकी होता. बुद्ध विचारांचा पाडाव करीत चंद्रगुप्त मौर्य भारतावर आपले साम्राज्य प्रस्थापित करत होता तेव्हा युरोप रोमन साम्राज्याचा भाग होता. पुढे चंद्रगुप्ताचा नातू अशोकाने बुद्धाच्या धम्माविचारांना राजाश्रय दिला आणि बुद्धविचारांची पताका दक्षिण आशियात फडकावली. त्यानंतर सुमारे दोनशे वर्षात रोमन साम्राज्याने ख्रिस्ताचा धर्म आपलासा केला आणि रोमन कॅथॉलिक चर्चची स्थापना केली. भारतात सम्राट अशोकाचे साम्राज्य शतखंड होत गेले आणि विविध ठिकाणी छोटी छोटी राज्ये पुन्हा आपापल्या पूर्वजांच्या सोयीच्या प्रथा मानू लागली. प्रत्येकाचा राजा वेगळा, राजाचा राजगुरू वेगळा, आणि राजाचा कुलदेवदेखील वेगळा. युरोपात देखील त्या वेळी छोटी छोटी राज्ये मूळ धरू लागली होती. रोमन साम्राज्य कोसळले होते पण रोमन कॅथॉलिक चर्च मात्र सर्व राजांवर राज्य करत होते. राजसत्तेने अंगिकारलेला धर्म आता राजसत्तेपेक्षा मोठा होऊन स्वतःची सत्ता गाजवू लागला होता.

जेव्हा पश्चिम आशियात प्रेषित मुहम्मदाला अल्लाहने दृष्टांत द्यायला सुरवात केली, सर्वशक्तिमान देव आणि त्या देवाने निर्माण केलेल्या सृष्टीतील त्याचे मूढ निर्बल भक्त अशी सरळ सरळ द्वैतवादाची मांडणी करून दिली त्याच्या एक शतक अलीकडे भारतात आदी शंकराचार्यांनी ब्रह्म सत्य जगन्मिथ्या चा सिद्धांत मांडत आपल्या अद्वैतवादाने भारतीय भूखंडावरील पुनर्जन्म आणि मुक्तीच्या स्वकेंद्री वर्तुळात फिरणाऱ्या व्यक्तींना स्वमग्न होण्यासाठी अजून एक सबळ कारण दिले होते. इथे भारतीय समाज आपापल्या प्रदेशात आपापल्या प्रथा परंपरा सांभाळत होता. प्रबळ केंद्रीय राजसत्ता नव्हती आणि प्रबळ केंद्रीय धर्मसत्ता देखील नव्हती. अजिंठा वेरूळची लेणी पूर्ण होत आली होती. बुद्ध, ब्राह्मणी आणि जैन स्थापत्याचा आविष्कार एका शेजारी एक तयार होत होता.

यानंतर मात्र युरोप भारतीय उपखंडापेक्षा फार वेगाने पुढे निघून गेला. इथे ज्ञानोबा माउलींच्या मौजीबंधनाचा प्रश्न सोडवण्यात इथली मंडळी अयशस्वी ठरत असताना ब्रिटनमध्ये ऑक्सफर्ड आणि केम्ब्रिज विश्वविद्यालयांची स्थापना झालेली होती. भारतात छोटे छोटे राज्यकर्ते एकमेकांवर चढाया करण्यात, त्यानंतर इतिहासाचे पुनर्लेखन करण्यात, आपल्या विजयाच्या कहाण्या रचण्यात, आणि राजा म्हणजे विष्णूचा प्रतिनिधी असतो हे जनतेवर बिंबवण्यात गर्क होती तर ब्रिटनमध्ये मॅग्ना कार्टावर सही करून राजाने आपले अधिकार कमी करून घेण्यास सुरवात केली होती. जेव्हा भारतात छोटेमोठे राजे आपापल्या विजयाची आठवण म्हणून नवनवीन कालगणना सुरु करण्यात खूष होत होते तेव्हा युरोपने ग्रेगोरियन कॅलेंडर आपलेसे करून कालगणनेत एकवाक्यता आणली होती. युरोपात राजा आपले अधिकार बदलून घेण्यास तयार असल्याने त्याची सत्ता अबाधित राहात होती. इतिहासाचे वार्तांकन होत होते. भारतात मात्र राजे आपापले अधिकार वाढवून घेण्याच्या प्रयत्नात असल्याने सततचे सत्तापालट होत होते. परिणामी इतिहासाचे वार्तांकन होण्याऐवजी पुनर्लेखन होत होते.

शिवाजी महाराजांच्या जन्माच्या किमान एक शतक आधी ईस्ट इंडिया कंपनीची स्थापना झाली होती आणि त्याच्याही आधी रक्ताचे नातलग नसलेल्या लोकांना एकत्र आणून त्यांच्याकडून मोठमोठी कामे करून घेण्यासाठी व्यवस्था आणि तत्वज्ञान तयार करण्यात युरोपीय देश यशस्वी झाले होते. व्यवस्थेचे नाव होते ‘कंपनी नावाची अमर कृत्रिम व्यक्ती’ तर तत्वज्ञान होते ‘स्वार्थ आणि नफा’. ज्याप्रमाणे जीवनातील अनाकलनीय कलाटणींना समजावण्यासाठी पुनर्जन्माचे तत्वज्ञान उपयुक्त होते, सगळ्यांना समजू शकेल इतके सोपे होते त्याप्रमाणे स्वार्थ आणि नफ्याचे तत्वज्ञान नैसर्गिक प्रेरणांवर आधारित असल्याने सगळ्यांना समजणे अतिशय सोपे होते. त्याहून मुख्य म्हणजे ते व्यक्तींना कार्यप्रवण करणारे आणि समाजात शिस्तीने राहण्यास उद्युक्त करणारे होते.

रोमन साम्राज्यामुळे प्रशासकीय दृष्ट्या संघटीत असलेला युरोप त्याच साम्राज्याच्या राजाने स्वीकारलेल्या ख्रिस्ती धर्माने सुसंघटित होत गेला. आणि शेवटी धर्मसत्ता राजसत्तेपेक्षा प्रबळ होत गेली. प्रेषित मुहम्मदाने तर धर्मसत्ता आणि राजसत्तेचे एकत्रीकरण करून खलिफाला अनिर्बंध अधिकार दिले. परंतू भारतात मात्र अनेक धर्मांना राजाश्रय मिळूनही हे धर्म राजकीय आणि धार्मिक दृष्ट्या संपूर्ण भारतीय उपखंडाला एकत्रित करू शकले नाहीत. कदाचित जैन विचारामागील अनेकांतवादाचे तत्वज्ञान त्याला ठाम राजकीय भूमिका घेण्यास आडकाठी करत असावे. तसेच बुद्ध विचारांनी तृष्णेला सर्व दुःखांचे मूळ मानल्याने ते पुन्हा मुक्तीच्या कल्पनेला प्राधान्य देणारे परिणामी येथील लोकांच्या, मुक्तीच्या प्रतीक्षेत गर्भकोशात राहण्याच्या स्वभावाला पोषक ठरले असावे. पुढे जैन विचार राजकारणातून बाहेर फेकला गेला आणि बुद्धाच्या धम्माचे देखील भारतीय राजकारण आणि समाजकारणातून उच्चाटन झाले.

पुढे रेनेसाँस किंवा पुनर्निमाणाच्या काळात युरोपने धर्म आणि राजसत्ता दोघांना नमविले. हळूहळू तिथे लोकशाही आणि विज्ञानवादी दृष्टिकोन मूळ धरत गेला. याचा अर्थ असा नव्हे की युरोपने स्वातंत्र्य समता आणि बंधुत्व या तीन तत्वांसाठी एकाच वेळी लढा देऊन त्या तिघांना प्रत्यक्षात आणले. ज्या फ्रेंच राज्यक्रांतीने या तीन तत्वांचा उद्घोष केला तिने स्वातंत्र्यासाठी समतेचा बळी दिला तर अमेरिकेन राज्यक्रांतीने स्वातंत्र्यास प्रथम, प्रत्येक राज्याचे वेगळे अस्तित्व मान्य करून बंधुत्वास द्वितीय तर गुलामगिरी ठेवून समतेस तृतीय स्थान दिले. याउलट रशियन राज्यक्रांतीने समतेसाठी स्वातंत्र्याच्या बळी दिला. जेव्हा पाश्च्यात्य देश स्वातंत्र्य समता आणि बंधुत्वाला आपापल्या सोयीप्रमाणे हळूहळू प्राधान्य देत होते त्याचवेळी त्यांचा वसाहतवाद जगभर पसरत होता. हे एकरेषीय धर्म आणि एकरेषीय राजसत्ता असलेले, इतिहासाच्या वार्तांकनाची वेगळी पद्धत असलेले, लोकांना एकत्र आणण्यासाठी स्वार्थाचे नैसर्गिक तत्वज्ञान आणि कंपनी नावाची अमूर्त अमर व्यक्ती वापरणारे युरोपीय जेव्हा भारतीय उपखंडाच्या संस्कृतीसरोवरात आले तेव्हा त्यांचे आगमन या भूभागासाठी अपूर्व होते.

त्यांच्या धर्मातील तत्त्वविचार आणि धारणा इथल्या धार्मिक तत्वज्ञानापेक्षा सरस नव्हते. पण त्यांनी कंपनी नामक अमर व्यक्ती कल्पून नफा आणि स्वार्थ आधारित जी नवी एककेंद्री समाज व्यवस्था तयार केली होती ती अमर आत्मा, पुनर्जन्म आणि कर्मफल या खांबांवर उभ्या असलेल्या विकेंद्रित भारतीय समाजव्यवस्थेपेक्षा नक्कीच वरचढ होती.

Saturday, April 22, 2017

आगमन, निर्गमन आणि पुनरागमन (भाग ९)



फार प्राचीन काळापासून जगभरातील इतर मानवसमूहांप्रमाणे भारतीय उपखंडावरील मानवसमूहांतदेखील भेदभावावर वसलेली, शोषणकारी, अन्यायकारी, दमनकारी समाजव्यवस्था होती. त्यामुळे जुन्याला कंटाळून भारतीय उपखंडातून आणि नवीन संधीच्या शोधात भारतीय उपखंडाकडे अनेकांचे निर्गमन कायम होत राहिले आहे. जे भारत सोडून गेले ते तिथे इथली संस्कृती घेऊन गेले. जिथे गेले तिथल्या भेदभावाशी जुळवून घेत स्वतःचा उत्कर्ष साधण्याचा प्रयत्न करत राहिले. जे इथे आले त्या सर्वांना आपापल्या मगदुराप्रमाणे स्थान मिळत गेले. जे आक्रमक होते त्यांना राज्यकारभारात, व्यापारी होते त्यांना व्यापारात आणि स्वतःची कुठलीही प्रबळ सामाजिक किंवा राजकीय आकांक्षा नसलेल्यांना इतर शोषितांच्या समूहात सामावून घेण्याच्या नोंदींनी भारतीय इतिहासाची अनेक पाने भरलेली आहेत. जणू काही या भूमीतून जगभर होणारे आणि जगभरातून इथे होणारे जनसमूहांचे निर्गमन म्हणजे मोसमी वाऱ्यांसारखी निरंतर चालणारी व्यवस्था होती. आणि जगभरातून निर्गमित होऊन भारतात स्थायिक होणाऱ्या लोकांनी बरोबर आणलेल्या संस्कृतींच्या वर्षावात भारतीय उपखंडातील वेगवेगळे भूभाग वेगवेगळ्या वेळी चिंब भिजत होते. कुठे संस्कृतीचा महापूर तर कुठे असंस्कृतपणाचा दुष्काळ पडत होता.

उत्तरेला हिमालय आणि दक्षिणेला समुद्र या नैसर्गिक सीमांमध्ये एक मोठे संस्कृतीसरोवर तयार झाले आणि येणाऱ्यांच्या विविध संस्कृती या सरोवरात आपापल्या परीने भर घालत एकमेकांशेजारी नांदत राहिल्या. एकाच विस्तीर्ण जलाशयात कुठे नितळ पाणी, कुठे शेवाळं, कुठे पाणवनस्पतींचे जंगल, कुठे खोल डोह, कुठे स्वतःभोवती गिरक्या घेणारा भोवरा असावा त्याप्रमाणे भारतीय उपखंडात विविध संस्कृती साचत राहिल्या. एकमेकांवर परिणाम करत आणि एकमेकांचे आघात झेलत राहिल्या.

या उपखंडावर जन्म घेणारी प्रत्येक पिढी जणू या संस्कृतीसरोवराच्या मध्यभागी जन्माला येत होती आणि या प्रत्येक पिढीला आपला भूतकाळ आपल्या मागे दिसण्याऐवजी आपल्यापुढे सरोवराच्या काठाकडे विस्तारीत होत जाताना दिसत होता. ज्या दिशेला तोंड फिरवू त्या दिशेला भूतकाळाचा विस्तारणारा एक अंश दिसेल अशी ही व्यवस्था. सर्वांनी एकाच दिशेने पाहावे अशी सक्तीदेखील नाही. त्यामुळे कुणी रामाला पूज्य मानावे तर कुणी कृष्णाला. कुणासाठी परशुराम पूजनीय व्हावा तर कुणासाठी बळीराजा. कुणी विष्णुभक्त व्हावे तर कुणी शिवभक्त. कुणी लक्ष्मीची पूजा करावी तर कुणी सरस्वतीची. कुणी सगुण साकाराच्या चरणी लीन व्हावे तर कुणी निर्गुण निराकाराच्या साधनेत स्वतःला हरवून बसावे. कुणी पूजेसाठी 'पत्रं पुष्पं फलं तोयं' म्हणावे तर कुणी पंचमकाराशिवाय पूजाविधी अशक्य समजावे. कुणी अहिंसा परमोधर्म म्हणून राज्य करावे तर कुणी स्वतःच्या बापाला मारूनच गादीवर यावे. इतकी विविधता असलेल्या या समाजात एक संकल्पना मात्र खूप खोलवर रुजली आणि तिने या समाजातील व्यक्तींच्या जीवनधारणेत आमूलाग्र बदल घडवून आणला.

मर्त्य शरीर - अमर आत्मा, पाप - पुण्य, स्वर्ग - नरक अश्या संकल्पना सर्व धर्मात आहेत. प्राचीन इजिप्शियन लोकांच्या धर्मात तर मृत व्यक्तींना पुनर्जिवित करण्यात येईल अशीही संकल्पना आहे. पण भारतीय उपखंडात या सर्वांहून वेगळी संकल्पना जन्माला आली. ती म्हणजे ‘पुनर्जन्म’.

या संकल्पनांमुळे प्रत्येक व्यक्तीला, या जन्मीच्या दुःखांना सहन करण्याचे एक अत्यंत प्रभावी कारण मिळाले. या जन्मात इतरांकडून आज्ञापालन करवून घेण्यासाठी त्यांच्या पुढील जन्मीच्या सुखांची लालूच देणे शक्य झाले. मालक आणि गुलाम हे नाते क्रूर असेल तर पुनर्जन्म ही क्रूरतेची परमावधी आहे. समजायला सोपी अशी कर्मफल संकल्पना जर पुनर्जन्म संकल्पनेला जोडली तर त्यामुळे होऊ शकणारे शोषण आपल्या कल्पनेबाहेरचे आहे.

व्यक्तीला व्यक्तीची गुलामी करायला लावता येते. गुलामांचे जिणे जनावरासमान असते. गुलामाला कुटुंब नसते. त्याला देहेच्छा पूर्ण करायला जोडीदार मिळेल पण ते संबंधदेखील जनावरांसारखेच असतात. त्यामुळे गुलामाला स्त्रीवर अधिकार गाजवता येत नाही. स्वतःची हक्काची बायको, किंवा स्वतःचा हक्काचा नवरा हा विशेषाधिकार गुलामांना नसतो. त्यामुळे गुलामांची मुले गुलाम म्हणूनच जन्माला येतात. गुलामीची व्यवस्था खुली असते. एखादया व्यक्तीचा गुलामी व्यवस्थेत प्रवेश तीन प्रकारे होऊ शकतो. जन्मदास (गुलाम स्त्रीला झालेली मुले), जितदास (युद्धात जिंकून गुलाम बनवलेले) आणि क्रितदास (विकत घेतलेले गुलाम) असे ते तीन मार्ग आहेत.

गुलामीतही कर्मफल संकल्पना आहे. तुम्ही जे भोगता त्याचे कारण तुमचे कर्म आहे. पण ते कर्म या जन्मीचे आहे. म्हणून गुलाम बंड करू शकतात. गुलाम पळून जाऊ शकतात. गुलाम स्वतंत्र होऊ शकतात किंवा केले जाऊ शकतात. एकेकाळचा गुलाम नंतर आपल्या पदरी इतरांना गुलाम ठेवू शकतो किंवा एके ठिकाणचा गुलाम दुसरीकडे पळून जाऊन सम्राटदेखील बनू शकतो. गुलामी क्रूर असली तरी तिच्यात स्वातंत्र्याची अंधुकशी का होईना पण एक शक्यता असते. गुलामाला गुलामीची जाणीव असेल तर तो स्वातंत्र्याचा प्रयत्न करू शकतो. त्याने असा प्रयत्न करणे शिक्षेस पात्र ठरणारे असले तरी त्याच्या मनात स्वातंत्र्याकांक्षाच येणार नाही अशी हमी गुलामीच्या व्यवस्थेत मिळत नाही.

याउलट कर्मफलाला पुनर्जन्म कल्पना जोडल्यावर ती इतकी ताकदवान बनते की ती व्यक्तीला त्याच्या गुलामीची जाणीवच होऊ देत नाही. पुनर्जन्म आणि आणि कर्मफल एकत्र आले की व्यक्तीची, प्राप्त परिस्थितीविरुद्ध लढण्याची इच्छाच नाहीशी होते. काही अत्यंत बंडखोर व्यक्ती सोडल्यास बहुसंख्य सामान्य लोक प्रारब्धाचे भोग म्हणून येणारे आयुष्य जगायला तयार होतात. या व्यवस्थेत कोणीच स्वतःच्या मर्जीचा मालक नसतो. इथे सगळेच गुलाम असतात. एकमेकांचे गुलाम नाही तर आपापल्या पूर्वजन्मसंचितांचे गुलाम. इतरांसाठी श्रम करणारापण गतजन्मीच्या पापांचा गुलाम तर इतरांचे श्रम फुकट लाटणारापण गतजन्मीच्या पुण्याचा गुलाम. म्हणजे;

  1. आज एखादा श्रीमंत का? कारण त्याने मागील जन्मी पुण्य केले असावे. 
  2. आज एखादा गरीब का? कारण त्याने मागील जन्मी पाप केले असावे. 
  3. आज एखाद्याचे भाग्य का उजळले? कारण त्याने मागील जन्मी पुण्यकर्म केले असले पाहिजे. 
  4. आज एखादा अधिकारी देशोधडीला का लागला? त्याच्या मागील जन्मीच्या पापांचेच फळ असणार. 
  5. मला इतरांची सेवा करायला आवडत नाही तर मग मी ती का करू? कारण अशी सेवा करावी लागणे हेच तुझ्या मागल्या जन्मीच्या पापाचे फळ आहे. 
  6. मी ते फळ नाकारले तर काय होईल? पुढील जन्मी अजून नीच कर्म करावी लागतील. आणि यातून सुटका होणार नाही. 
  7. मी ते फळ स्वीकारून माझ्या मनाविरुद्ध इतरांची सेवा करत राहिलो तर काय होईल? पुढील जन्मी तुला अधिकारपद प्राप्त होईल आणि तू सर्व सुखांचा उपभोग घेऊ शकशील. इतर लोकांचे श्रम तुला फुकट खाता येतील. 
  8. आज एखादा धनिक व्यक्ती मातलेला आहे, इतरांचे शोषण करतो आहे. मी त्याला धडा का नको शिकवू? कारण त्याच्या पापाचा घडा भरतो आहे आणि पुढील जन्मी त्याला या सर्व पापांचा हिशोब फेडावा लागेल. 
  9. आज मी धनिक आहे. इतर लोक माझ्यासाठी राबताहेत. ते बंडदेखील करू इच्छित नाहीत. मग मी त्यांना मानाने का वागवू? कारण तू उतलास, मातलास की हे सुखोपभोग पुढील जन्मी तुझ्या नशिबी येणार नाहीत आणि तुला इतरांसाठी श्रम करत जगावे लागेल. अशी सगळी प्रारब्धयोगी मांडणी.

पण मनुष्य स्वार्थी आणि स्खलनशील असल्याने शेवटच्या प्रश्नाचं उत्तर फारसं मनावर न घेता, किंवा त्याचा स्वतःला सोयीचा अर्थ लावून अधिकारारूढ व्यक्तींनी इतरांचे शोषण करणे चालूच ठेवले. आणि या पापातून मुक्ती मिळण्यासाठी मग देवदेवस्की, दान धर्म, अश्या संकल्पनांना जोर आला. निर्मिती आणि संहार करणारा निर्गुण, निराकार, निर्लोभी आणि निर्मम असा परमेश्वर मग प्रसादाच्या बदल्यात पाप पुण्याची फेरफार करणारा लाचखोर अधिकारी बनला.

जगभरातील इतरांचे देवही असेच होते. पूर्ण समर्पण मागणारे. परीक्षा घेणारे. वर देणारे. लहान सहान कारणांवरून क्रोधायमान होणारे, चिडखोर. बळी मागणारे, भुकेले. पण इतर समाजात ही पुनर्जन्म संकल्पना नव्हती. त्यामुळे प्रत्येक व्यक्तीचा थेट हिशोब देवाशी होता. आपल्याकडे मात्र प्रत्येक व्यक्तीचा थेट हिशोब स्वतःच्या गतजन्माशी होता. माणसेच काय पण देवही त्यांच्या कर्मफलापासून वाचू शकत नव्हते आणि सर्वशक्तिमान परमेश्वराच्या त्रिमूर्तीपैकी कुणाच्याही मानवी अवतारालासुद्धा या कर्मफलापासून सुटका नव्हती.

त्यामुळे इतर समाज म्हणजे देव, प्रेषित, पुरोहित आणि सामान्य जनता यांची लांबच लांब साखळी किंवा दहिहंडीसारखी उतरंड बनत गेले. याउलट पुनर्जन्म आणि कर्मफलाच्या संकल्पनेमुळे भारतीय समाज म्हणजे, स्वतःभोवती फिरत राहणाऱ्या अनेक भोवऱ्यांचा पुंजका बनून राहिला. भारतीय समाजातील या प्रत्येक भोवऱ्याला त्याच्या पाप पुण्याची आणि पुनर्जन्माची लांबच लांब दोरी गती देत राहिली होती आणि अजूनही देत आहे.

गुलामाला स्वतःचं कुटुंब बनवण्याचा, मालमत्ता बाळगण्याचा अधिकार नाही पण स्वातंत्र्यासाठी धडपड करण्याचा अधिकार आहे. तो पकडला गेला तर मारला जाईल पण सुटला तर इतरांना गुलाम बनवू शकेल, मालमत्तेचा अधिकारी बनू शकेल. याउलट भारतीय समाजात प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःचं कुटुंब बनवण्याचा अधिकार होता आणि कित्येकांना मालमत्तेचा अधिकारही होता पण स्वतःच्या पूर्वजन्मातून कुणाचीच सुटका नव्हती. या लक्ष चौऱ्याऐंशीच्या फेऱ्यातून सुटका म्हणजे मुक्ती. आणि त्यासाठी निष्काम भावनेने कर्म करत राहणे, संसारत्याग, भक्ती, अनासक्ती असे प्रवृत्तीविरोधी आणि निवृत्तीप्रवण मार्ग सुचवले गेले.

त्यामुळे आपल्या भरतखंडात देवही गर्भगृहात रहातात आणि देवाचे भक्तही मुक्तीच्या प्रतीक्षेत गतजन्मीच्या पाप पुण्याने बनलेल्या आपापल्या कोशात राहतात. अंतिम न्याय, कयामत सारख्या संकल्पनांऐवजी पुनर्जन्म आणि मुक्ती या संकल्पना वापरल्याने येथील समाज मुक्ती हेच परमध्येय मानून भौतिक आयुष्याला मुक्तीच्या मार्गासाठीचा गर्भकोश मानू लागला. मुक्त असूनही गर्भगृहात राहणाऱ्या देवाचे मुक्तीच्या इच्छेने गर्भकोशात राहाणारे असंख्य भक्त अशी या समाजाची वैशिष्ट्यपूर्ण रचना झाली होती आणि अजूनही आहे.