Thursday, February 4, 2016

‎समाजवाद आणि भारत‬ (भाग ८) - एकेश्वरवादाचा उदय

----------
राजे आणि पुरोहितांची वर्चस्वाची लढाई चालू असतानाच मध्यपूर्व आशियात एकेश्वरवादाचा उदय झाला. मनुष्याचे गुण देवाला अधिक व्यापक प्रमाणात चिकटवण्याच्या उद्योगाने आपली चरम सीमा गाठली. देव पुरुष बनला. आकाशातला बाप बनला. तो ठराविक मुलांशी करार करू लागला.


पुरुषसत्ताक, मूर्तीपूजा नाकारणारा, एकेश्वरवादी लोकांचा पंथ

ज्यांना अब्राहम पासून सुरु झालेले धर्म म्हणतात त्यांना समाजधारणा करण्यासाठी, माणसाने माणसाशी कसे वागावे याची दहा कलमी आज्ञावली (दशसूत्री किंवा Ten Commandments) इजिप्त मधून बाहेर पडल्यानंतर सिनाईच्या पर्वतावर प्रत्यक्ष देवाकडून मिळाली असेल. पण त्याआधी आकाशातल्या बापाशी बोलण्याची, त्याच्या आज्ञा मानण्याची आणि मोडण्याची त्यांची परंपरा होती. स्त्रीच्या इच्छेने, खाल्लेल्या ज्ञानवृक्षाच्या फळाने देवाची आज्ञा मोडली गेली आणि माणसाला आकाशातल्या बापाच्या रोषाला बळी पडावे लागले या पहिल्या पापाच्या पायाभरणीवर एकेश्वरवादाच्या पुरुषसत्ताक धर्माची उभारणी झाली.

सुरवातीला हा एकेश्वरवादी धर्म, एखाद्या पंथाच्या स्वरूपात होता. त्याला फारसे सामाजिक आणि आर्थिक परिमाण नव्हते. अब्राहमच्या वयाच्या शंभराव्या वर्षी आणि त्याची पत्नी साराच्या वयाच्या ९०व्या वर्षी त्यांना देवाच्या कृपेने पुत्र झाला तो इसाक किंवा आयझॅक, या इसाकचा पुत्र जेकोब किंवा याकूब या सर्वांनी आपली रेष पृथ्वीवरचा पहिला मानव अॅडम किंवा ज्याला आपण बाबा आदम म्हणतो त्याच्याशी जोडून आपल्या घराण्याच्या वंशावळीचा इतिहास नोंदवून ठेवायला सुरवात केली. या घराण्यातील जवळपास सर्व पुरुष प्रेषित होते. ते देवाशी बोलू शकत होते. त्यांनी काय, कधी आणि कसे करावे याच्या आज्ञा त्यांना प्रत्यक्ष देवाकडून मिळत होत्या. पण त्या आज्ञा माणसाने माणसाशी कसे वागावे आणि समाज धारणा कशी करावी या स्वरूपाच्या नसून, त्या विशिष्ट कुटुंबाने कसे वागावे अश्या घरगुती स्वरूपाच्या होत्या. त्याकाळातील अनेक ईश्वरांना मानणाऱ्या अनेक टोळ्यांमध्ये एका ईश्वराला मानणारी अजून एक टोळी इतकेच त्याचे स्वरूप होते. समाजातील इतर टोळ्यांनी आणि नगर राज्यांनी, देवाची मूर्तीपूजाच काय पण देवाचे नाव देखील घेण्यास तयार नसणाऱ्या ह्या अजून एका टोळीला आपल्यात सामावून घेतले.


देवदूताशी रात्रभर लढून जेंव्हा जेकोबचे नाव “इझराएल” (देवाशी लढणारा) असे पडले आणि मग त्या मल्लयुद्धाच्या बद्दल बक्षीस म्हणून त्याला देवाच्या नावाने राज्य करण्याचा अधिकार मिळाला, तेंव्हा लोकांनी निवडलेला टोळी किंवा गणप्रमुख किंवा वंशपरंपरागत हक्काने गादीवर आलेला राजा ही रचना सोडून देवाने राज्य दिलेला राजा ही नवी संकल्पना अस्तित्वात आली.


या जेकोबचा मुलगा जोसेफ किंवा युसुफ अक्कलहुशारी, मेहनत आणि कर्म धर्म संयोगाने इजिप्त मध्ये राजा झाला आणि निर्गुण निराकार आकाशातल्या बापाला मानणाऱ्या लोकांना आर्थिक आणि सामाजिक स्थैर्य इजिप्त मध्ये मिळाले. पण दैववशात हे सर्व इझराएल आणि जोसेफचे वंशज शेवटी इजिप्तमध्ये गुलामीच्या अवस्थेला पोहोचले. आणि गुलाम कारागीरांच्या या प्रचंड लोकसंख्येने इजिप्तच्या फॅरोह राजांना आपली प्रचंड आर्थिक ताकद वाढवण्यास मदत केली. आपल्या मुक्तिदात्या प्रेषिताची वाट बघत, जन्मजात गुलामी सोसणाऱ्या या पिढीजात कारागीर लोकांमुळे इजिप्तचे आर्थिक साम्राज्य कमालीचे स्थिर झाले ते जवळपास ३००-३५० वर्ष.


त्याला धक्का दिला तो जन्माने इझराएलचा वंशज असलेल्या पण लहानपणापासून राजवाड्यात वाढलेल्या मोझेसने. राजकुमाराप्रमाणे वाढलेल्या आणि राज्य कसे चालते ते लहानपणापासून शिकलेल्या मोझेसचे जन्मरहस्य माहित झाल्यावर त्याला राजा रॅमसीसने मृत्यूदंड किंवा देशत्याग हे दोनच पर्याय दिले. देशत्याग केलेला मोझेस नंतर इजिप्तला परतला तो देवाच्या आज्ञेवरून. आपल्या सर्व लोकांना (जवळपास ४० लाख) परत घेऊन जाण्यासाठी. मग राजा रॅमसीसने नाही म्हणणे, देवाने चमत्कार घडवणे, शेवटी अत्यंत हानी सोसून रॅमसीसने त्यांना जाण्यास परवानगी देणे. लाल समुद्र दुभंगून या प्रचंड समुदायाला मोझेसने इजिप्त बाहेर काढणे. मग ४० वर्ष वाळवंटात भटकून शेवटी कनानच्या (आजचा इझराएल) देशात परतणे या सर्व कथा सगळ्यांनाच माहित असतील. या गोष्टीतला चमत्काराचा आणि काव्याचा भाग वगळला तर एक आर्थिक भाग माझ्या दृष्टीने महत्वाचा आहे.   


कुटुंबाचा पंथ ते प्रचंड मोठ्या लोकसंख्येचा धर्म

राज्य कसे चालते? ते मोझेस शिकलेला होता. त्याला इजिप्तच्या राज्याच्या स्थैर्याचा आणि आर्थिक भरभराटीचा कणा इझराएलच्या लोकांची गुलामगिरी आहे हे उमगले होते. म्हणून त्याने सैन्यबळ नसताना इजिप्तचे राज्य हादरवले ते ह्या गुलामांना देशाबाहेर काढून. देशत्यागाचा आदेश झुगारून परतलेल्या मोझेसला रॅमसीस राजाचा विरोध हा बाकी कुठल्या कारणामुळे नसून जर मोझेस ची मागणी मान्य केली तर इजिप्तला होणारे आर्थिक नुकसान थोपवण्यासाठी होता, असे मला वाटते.


एका देवाला मानणाऱ्या इतक्या प्रचंड संख्येचा समुदाय एकाच वेळी गुलामीतून मुक्त होण्याची ही पहिलीच वेळ होती. त्यामुळे त्यांना वळण लावण्यासाठी मोझेसच्या मदतीला पुन्हा आकाशातला बाप धावून आला. त्याने मोझेसला सिनाईच्या पर्वतावर दहा आज्ञा दिल्या. त्यांचे स्वरूप या चाळीस लाख लोकांच्या समूहाने एकमेकांशी कसे वागावे अश्या स्वरूपाचे होते. अश्या रीतीने अनेक वर्षे एका कुटुंबाचा असलेला पंथ आता धर्मात रुपांतरीत झाला.  ह्या धर्माला विस्तारवादी असण्याची आवश्यकता नव्हती.  इतर धर्मातून या धर्मात धर्मांतर शक्य असले तरी अश्या धर्मांतराला प्राधान्यक्रम दिला गेलेला नव्हता. कदाचित या धर्माच्या जन्मवेळी असलेली ४०लाख ही प्रचंड लोकसंख्या धर्मांतराच्या मध्ये मोठी अडचण म्हणून येत असावी. असे असले तरी या धर्माने जगात एकेश्वरवादाची मुहूर्तमेढ रोवली.


इथपर्यंतच्या इतिहासात आधी भटकी टोळी आणि टोळीप्रमुख >> मग स्थिरावलेला लोकसमूह आणि गणप्रमुख किंवा राजा >> मग लोकांच्या या समाजाला व्रतवैकल्ये आणि पूजाविधी यातून देवाचे अधिष्ठान मिळवून देणारा पुरोहित वर्ग >> मग राजा आणि पुरोहितांच्या अनुत्पादक वर्गाला पोसणारी नगरराज्यांची व्यवस्था असे नेहमीचे टप्पे सोडून “धर्माच्या आधारे तयार झालेले राज्य” ही या संपूर्ण गोष्टीतली सर्वात महत्वाची आणि नाविन्यपूर्ण घटना होती. धर्म - राज्य - अर्थव्यवस्था एकत्र होऊ लागले. सामाजिक आणि आर्थिक आयुष्यात वंशपरंपरागत हक्कांपेक्षा करारामुळे तयार होणारे हक्क महत्वाचे ठरण्यास सुरुवात झाली होती.


दुसरा एकेश्वरवादी धर्म, त्याच्या प्रेषिताच्या हयातीत आर्थिक, सामाजिक आणि लष्करी ताकद कधीच उभारू शकला नाही. देव तोच ठेवून फक्त नवीन करार करणाऱ्या या धर्माला तेंव्हा फारसे अनुयायी देखील मिळाले नाहीत. इतकेच काय पण हा धर्म आपल्या प्रेषिताला सुळावर गमावून बसला. ह्या धर्माच्या गळ्याला जन्मतःच नख लागले होते पण आपल्या प्रेषिताच्या मृत्यूनंतर जवळपास २०० वर्षांनी राजाश्रय मिळून तो चांगलाच फोफावू लागला. संपूर्ण युरोपात ज्याचे साम्राज्य पसरले आहे अश्या राजाने स्वतःचा धर्म सोडून हा धर्म स्वीकारल्यामुळे नष्टप्राय होत चाललेल्या या धर्माने एकदम बाळसे धरले. या धर्माने एकेश्वरवाद कायम ठेवला. पहिल्या धर्माप्रमाणे एकाच वेळी ४०लाख अनुयायी न मिळाल्याने अधिकाधिक अनुयायी मिळवण्यासाठी या धर्माने धर्मांतराला अग्रक्रम दिला. राजाने धर्म स्वीकारला असल्यामुळे तलवारीच्या जोरावर धर्मप्रसार करण्याची या धर्माला सुरवातीच्या काळात काही गरज पडली नाही. या धर्माला राजाश्रय मिळाल्यानंतर नवीन कराराच्या या धर्माची रचना पिरामिडसारखी त्रिकोणी होत जाईल हे ओळखूनच की काय पण  त्याला पुरोहितांचेदेखील समर्थन मिळाले. फक्त त्यांचे नाव बदलून आता धर्मगुरू झाले. ते देवाच्या नावाने संपत्ती गोळा करू लागले आणि देवाच्या कडून राजांना - मांडलिकांना अधिकार देऊ लागले.


तिसरा एकेश्वरवादी धर्म, जन्मल्यानंतर तेरा चौदा वर्षे धडपडत होता पण त्यानंतर मात्र त्याने पहिल्या आणि दुसऱ्या धर्मातील उपयुक्त तत्वांना वापरले आणि देव तोच ठेवून अंतिम प्रेषिताची कल्पना पुढे आणली. या धर्माला पहिल्या धर्माप्रमाणे ४० लाख अनुयायी नव्हते, आणि अंतिम प्रेषित असल्याने दुसऱ्या धर्माप्रमाणे अनिश्चित काळासाठी राजाश्रय मिळेल की नाही त्यासाठी वाट पाहणे देखील शक्य नव्हते. म्हणून मग आकाशातल्या बापाचा आदेश पृथ्वीवर राबवण्यासाठी, या धर्माने, एक पाउल मागे टाकत जुन्या छोट्या टोळ्यांप्रमाणे धर्मगुरू आणि राजा ही दोन्ही पदे एकत्र करून टाकली आणि एकेश्वरवादाला एकाधिकारशाहीची जोड दिली. जिथे आवश्यकता वाटली तिथे धर्मप्रसारासाठी आणि धर्म रक्षणासाठी तलवार देखील वापरली. त्यातून युरोप आणि मध्य आशियात धार्मिक आणि राजकीय संघर्ष सुरु झाले. सर्वांना समानता सांगणाऱ्या या धर्माला युरोपात आणि आशियात विस्तार करून झाल्यावर तलवारबाज आणि सैनिकांबरोबर कामगारांची आणि स्थैर्याची गरज भासू लागली. समानता आणि कामाची उतरंड या दोन परस्पर विरोधी गोष्टींची सांगड घालण्यात या धर्माला तात्विक पेच पडू लागले. मग धर्मांतर किंवा मृत्यू या दोनच पर्यायांऐवजी कनिष्ठ दर्जाचे भिन्नधर्मीय नागरिक मान्य करून, त्यांच्याकडून वेगळा धर्म मानण्याचा कर गोळा करून, त्यांच्या मालमत्तेच्या अधिकाराला नियंत्रित करून हा आर्थिक प्रश्न सोडवण्याचा तकलादू प्रयत्न करण्यात आला. 

शेवटी धर्माच्या नावाने सतत चाललेल्या या सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय उलथापालथीचा अंत प्रबोधनकाळात झाला. आणि राजेशाहीच्या मगरमिठीतून भांडवलशाहीला मोकळा श्वास घेण्यास अनुकूल वातावरण तयार होऊ लागले. भांडवलशाही अजून नवीन गुणवैशिष्ट्ये धारण करायला तयार झाली होती.

--------------
 भाग १ । भाग २ । भाग ३ । भाग ४ । भाग ५ । भाग ६ । भाग ७

Wednesday, February 3, 2016

‎समाजवाद आणि भारत‬ (भाग ७) - पुरोहितांचा आणि राजांचा उदय

 भाग १ । भाग २ । भाग ३ । भाग ४ । भाग ५ । भाग ६ भाग ८
--------------------
देव दैत्य आणि पुरोहित
सुरवातीच्या भटक्या टोळ्या निसर्गपूजक होत्या. यांचे देव म्हणजे सूर्य, चंद्र, पाऊस, वारा, अग्नी अश्या स्वरूपाचे होते. देवांबद्दल भय होते. कृतज्ञता होती  नंतर मातृसत्ताक पद्धतीमध्ये कुटुंबाला स्थैर्य मिळू लागल्यावर निसर्गाला देवी / स्त्री मानले गेले. जुन्या देवांमध्ये उषा, निशा, भू देवी, नदी यांची करूणा भाकली जाऊ लागली. दैत्य / सैतान संकल्पना तयार झाली. शुभ्र पांढरा देव आणि कुट्ट काळा सैतान; स्थैर्य-व्यवस्था म्हणजे देव आणि अस्थैर्य-अव्यवस्था म्हणजे सैतान असे वर्गीकरण होऊ लागले. मग देवांना आणि दैत्यांना  माणसाचे गुण विशेष चिकटू लागले. फक्त अधिक तीव्र आणि विस्तृत स्वरूपात. मग दैत्य पीडा निवारण, आणि देव पूजनाचे विधी तयार होऊ लागले. आणि पुढे आला तो पुरोहितांचा अनुत्पादक वर्ग. ज्याची जबाबदारी इतर उत्पादक वर्गांना घ्यायची होती.

राजा आला
टोळ्या मोठ्या होऊ लागल्या, जास्तीत जास्त जमीन लागवडीखाली येऊ लागली, पशुधन वाढू लागले आणि मग भांडणे सोडवण्याचे काम, आक्रमण करणाऱ्या इतर टोळ्यांपासून संरक्षण करण्याचे काम करण्यासाठी सर्वाधिकारधारी पूर्णवेळ व्यक्तीची गरज भासू लागली. अंशत: प्रकटलेल्या भांडवलशाहीने सुरक्षितता आणि स्थैर्यासाठी राजेशाहीला पुढे येण्यास मदत केली. इतर सर्व गोष्टींप्रमाणे राजेपद देखील वंशपरंपरागत झाले. आणि अजून एक अनुत्पादक वर्ग पुढे आला, सर्वाधिकारी राजांचा अनुत्पादक वर्ग.  अजून पर्यंत केवळ खाजगी मालकी हक्क आणि वंशपरंपरागत हक्क या गुणवैशिष्ट्यांनी आकार घेत असलेल्या भांडवलशाहीने, समाजाच्या स्थैर्यासाठी आणि आपल्या गुण वैशिष्ट्यांना सांभाळण्यासाठी राजाला आपल्यात सामावून घेतले. पुढे सरकारी हस्तक्षेप नको असे म्हणणाऱ्या भांडवलशाहीला सुरवातीच्या काळात स्थैर्यासाठी, विकासासाठी राजा हवा होता.

बांधकाम, पूजा आणि उत्सवांचा बाजार
राजांनी आणि पुरोहितांनी भांडवलशाहीचे पांग फेडले ते बाजाराची निर्मिती करून. देवांची मंदिरे, राजवाडे,पिरामिड्स, किल्ले यांचे बांधकाम, देवळातील पूजाविधी, वेगवेगळे उत्सव आणि पूजा अर्चा यातून ज्याला पुढे थाॅर्स्टीन व्हेब्लेनने आपल्या "The Theory of Leisure Class" या पुस्तकात "Conspicuous Consumption" म्हणजे "उल्लेखनीय किंवा लक्षवेधी उपभोग" असे वर्णन केले तशी जीवन पद्धती जगून समाजातील इतर घटकांना काम दिले, आशा दिली, स्वप्ने दिली. स्थिरतेचा आभास दिला. मग स्वयंपूर्ण गावांतून इतर जगाशी व्यापार सुरु झाला. आणि त्या व्यापारी मार्गांना संरक्षण देण्याचे काम राजे करू लागले.  पुढे जायच्या आधी एक नोंद करून ठेवतो की सोयरीकीतच  होणाऱ्या लग्नसंबंधांमुळे भारतात पुरोहित आणि शस्त्रधारी शासक या दोन्ही वर्गात देखील अनेक जाती आणि पोटजाती निर्माण झाल्या.

भांडवलशाहीच्या बळावर राजेशाही, सामंतशाही पुढे आली. राजासोबत सरदार, जहागीरदार, सरंजमदार आणि जमीनदार लोकांनी उत्पादनाच्या नैसर्गिक साधनांवर कब्जा केला. पुरोहित वर्ग अनुत्पादक असतानाही आरामाचे जीवन जगत होता. त्याच्या मालकीची उत्पादन साधने कमी होती. पण समाजाच्या वागण्यावर त्याचे चांगलेच नियंत्रण  होते. समाजावर नियंत्रण कुणाचे असावे पुरोहितांचे की राजांचे हा संघर्ष पुढे येऊ लागला आणि भांडवलशाहीची नवीन गुणवैशिष्ट्ये धारण करण्याची वाटचाल पुन्हा मंदावली.

--------------------
 भाग १ । भाग २ । भाग ३ । भाग ४ । भाग ५ । भाग ६ भाग ८

Tuesday, February 2, 2016

राहुलच्या गुरुत्वाकर्षणाचे अध्यात्म

हे रसग्रहण नाही आणि ही समीक्षा देखील नाही. या दोन्ही गोष्टी कशा कराव्यात  ते मी शिकलेलो नाही. पण Rahul Bansode न्ची गुरुत्वाकर्षणाचे अध्यात्म ही दीर्घकथा वाचताना माझ्या मनात आलेल्या विचारांना मी दिलेले शब्दरूप आहे.
कथा खूप सुंदर आहे. अनेक रूपकांचा वापर करून राहुलने विविध विषयांना यात सुसंगतरित्या गुंफले आहे. वाचकांना विचार करायला लावेल असे अनेक मूलगामी विचार त्यात वेगवेगळ्या पात्रांच्या तोंडून चमकून जातात. त्यातून लेखकाच्या सूक्ष्म निरीक्षणशक्तीची आणि त्यातून मिळालेल्या निरीक्षणांतून व्यापक अनुमान काढण्याचा कल्पनाशक्तीची जाणीव होते. खगोल, वास्तु, काम आणि पुरातत्व इतके वेगवेगळे पदर असलेली कथा लिहिल्याबद्दल राहुलचे मनापासून अभिनंदन. माझ्यापुरतं बोलायचं तर जी कथा वाचकाला स्वतःच्या अंतरंगात आणि समाजाच्या प्रथा-परंपरात  दोन्हीकडे स्वतःचा शोध घेण्यास भाग पाडते ती कथा यशस्वी, आणि या निकषावर राहुलची कथा पूर्णपणे यशस्वी होते.
मी राहुलच्या फेसबुक पोस्ट्स अनियमितपणे वाचत असतो त्यामुळे त्यात वाचलेले काही विचार पुन्हा कथेत भेटीला आलेले पाहून इतके दिवस राहुलचे मन फेसबुकवर वाचतो होतो याची सुखद जाणीव झाली. पण याचा अर्थ ही कथा म्हणजे राहुलच्या फेसबुक पोस्ट्सचे केवळ एकत्रीकरण नाही. तिची मजा, संपूर्ण वाचूनच अनुभवता येईल. काही ठिकाणी कथा मला थोडी विस्कळीत वाटली पण विषयाचा आवाका मोठा असल्याने कदाचित अजून एक हात फिरवल्यावर हा विस्कळीतपणा गेला असता अशी चुटपूट लागली.
आता यापुढे मी जे काही लिहितो आहे ते केवळ राहुलच्या कथेमुळे मला झालेल्या जाणीवांचे शब्दरूप आहे. राहुलला या कथेतून हेच मांडायचे होते असे मी म्हणत नाही आणि कथेच्या इतर वाचकांनी माझ्या लेखनाला पूर्णपणे दूर सारून राहुलची कथा वाचली तर तिची गूढ गोडी कणभरही कमी होणार नाही. किंबहुना कथेचे शीर्षक, गुरुत्वाकर्षणाचे अध्यात्म, इतके समर्पक आहे की त्यातूनच राहुल आपल्या सगळ्यांना स्वतःचे अर्थ काढण्याचा अधिकार देतात. त्या अधिकारातून मी पुढले लिखाण करतो आहे.
स्थळाची आणि पात्रांची नावे
राहुलची स्थळ आणि पात्रांच्या नावांची निवड वेगळी आहे. कथा घडते ती नावाच्या पाटीवर पूर्णपणे पुसलेला "न" आणि अर्धवट राहिलेल्या "वा" अश्या नवापूर गावात. नाव नवापूर पण गाव विस्मृतीच्या गर्तेत. आणि पात्रांची नावे पण अशीच लक्षवेधी आहेत. जो पुरातत्वाचा विस्तृत पट गुंफतो तो आलोक म्हणजे small किंवा छोटा. जो नशेत घडा घडा बोलतो आणि एरवी नम्र असतो- आलोपच्या कामात पूर्ण मदत करतो तो प्रयंक म्हणजे आनंदी प्रयत्न. कृतंतीचा अर्थ मला नाही कळला. पाताळातली एक नदी म्हणजे उन्मुक्त शाल्मली. आणि समाजाच्या रीतीविरुद्ध कामसुख मागणारा तिचा प्रियकर अरीत.
खगोल
विज्ञान कथा सोडल्यास याआधी खगोल शास्त्राचा  कथेत वापर झालेला मी पाहिला नव्हता. आणि मानवी संबंधांवर - उत्क्रांतीवर भाष्य करणाऱ्या कथेत असा वापर बहुदा हा प्रथमच. त्याबद्दल राहुलचे अभिनंदन.
पण त्यात थोडी तपशिलात चूक झालेली दिसली. धनु राशीत मृग नक्षत्र येत नाही तर तिच्यात येतात पूर्वाषाढा आणि उत्तराषाढा ही दोन नक्षत्रे. मृग नक्षत्र येते थोडे वृषभ आणि थोडे मिथुन राशीमध्ये. पण ही गडबड भारतीय खगोलशास्त्राच्या इतरांपेक्षा असलेल्या वेगळेपणामुळे होऊ शकते. पाश्चात्य खगोलशास्त्रात वापरतात तो शब्द आहे constellation. तिकडे नक्षत्र नाहीत. फक्त बारा zodiac signs. पण भारतात मात्र बारा राशीमध्ये असतात सत्तावीस नक्षत्रे. त्यामुळे प्रत्येक राशीत येतात दोन-सव्वादोन नक्षत्रे. पण कथेत येणारा धनु राशीचा एक अस्थानी उल्लेख सोडल्यास पूर्ण कथा इंग्रजीत ज्याला Constellation of Orion किंवा मराठीत ज्याला मृगशीर्ष नक्षत्र म्हणतात त्याबद्दल आहे हे कळते. मला वाटतं राहुलने मृगशीर्ष हे भारतीय नाव न वापरता Orion हे नाव वापरलं असतं तर कथेतल्या धनुर्धाऱ्याच्या उल्लेखाशी सुसंगत झालं असतं.
मृगशीर्ष नक्षत्र म्हणजे कल्पना करायची की एका काचेच्या टेबलावर हरीण उभे आहे आणि आपण त्या हरणाकडे टेबलाखाली उताणे झोपून बघतोय. मग आपल्याला दिसतात ते चार पाय, त्रिकोणी डोकं, व्याधाने मारलेला आणि पोटात शिरलेला बाण आणि त्या बाणापासून खाली सरळ रेघ मारली तर दक्षिण आकाशातला सर्वात ठळक तारा व्याध (इंग्रजीमधल्या Orion Constellation मधला Sirius).
भारतीय रूपकानुसार मृग बनलाय वेगवेगळ्या ताऱ्यांनी आणि व्याधाचा आहे एकच तारा. याउलट पाश्चात्य रूपकानुसार मृग कुठे नाहीच. आपला मृग म्हणजे त्यांचा Orion हा स्वतःच धनुर्धर आणि आपला व्याध म्हणजे तिकडल्या धनुर्धराचा कुत्रा. सोयीसाठी मी डावीकडे मृगशीर्ष आणि उजवीकडे Orion ची रेखाकृती खाली देतो आहे. ती बघून कल्पना थोडी अधिक स्पष्ट होईल आणि हे देखील कळेल की या धनुर्धाऱ्याचा धनु राशीतील धनुर्धाऱ्याशी काहीही संबंध नाही.
डावीकडे मृगशीर्ष आणि उजवीकडे Orion



भूगोलावर खगोल
राहुलच्या कथेचे वैशिष्ट्य म्हणजे (पृथ्वीच्या) भूगोलावर (आकाशीच्या) खगोलाची पूर्वजांनी केलेली वास्तुरचना. ही कल्पना मराठी कथेत संपूर्णतः नवीन असली तरी जगाच्या पाठीवर प्रत्यक्षात मात्र मानवी इतिहासात अनेक ठिकाणी आढळून येते. इंग्लंडमधले स्टोनहेंज हा त्याचाच एक नमुना आहे. तर मेक्सिकोच्या टेउटीव्हाकान (Teotihuacan) येथील पिरामिड्सची रचना आणि इजिप्तच्या गीझा येथील पिरामिड्सची रचना,  मी वर दाखवलेल्या Orion च्या कमरपट्ट्यातील तीन ताऱ्यांना, आपल्या पूर्वजांनी पृथ्वीवर वसवण्याचे उदाहरण आहे.
ग्रीकांचा Orion हा इजिप्शियनांचा Osiris नावाचा देव. त्याच्या सेट नावाच्या भावाने राज्यलालसेने त्याला मारून टाकले. मग त्याच्या इसीस नावाच्या बायकोने त्याच्या शरीराचे तुकडे जोडले. पण लिंग काही सापडेना. मग तिने सोन्याचे लिंग बनवले आणि वडिलांनी दिलेल्या दिव्य शक्तीच्या सहाय्याने सोन्याच्या लिंगासकट त्याला जिवंत करून त्याच्याकडून होरस नावाचा सर्वशक्तिमान पुत्र प्राप्त करून घेतला. ओसिरीसच्या मूर्तीचे पाय ममीच्या पायांसारखे कापडात गुंडाळलेले दाखवतात.
अश्या या ओसिरीसचे कामच मृत्युनंतरचे जीवन सांभाळणे. म्हणून इजिप्शियन राजांनी त्याच्या कृपाप्रसादासाठी पिरामिड्स बांधले. त्यात स्वतःचे मृत शरीर ममीरूपात ठेवले. आपल्या पिरामिड्स मधील हवेचे झरोके ओसिरीस च्या दिशेने ठेवले. आणि पिरामिड्सची रचना केली ती ओसिरीसच्या कमरपट्ट्यातील तीन ताऱ्यांप्रमाणे.
राहुलच्या कल्पनाशक्तीचा सुंदर अविष्कार म्हणजे मृत्यूवर विजय मिळवण्यासाठी केलेल्या पिरामिड्सच्या रचनेला भारतीय करून राहुल तिथे उभी करतात देवळे. या देवळात मूर्ती नाहीत तर गाभाऱ्यात आहे निर्मितीच्या नैसर्गिक क्रियेत गुंगलेली प्रणयी युग्मशिल्प. पिरामिड्स ऐकवतात पूर्ण जीवन संपवून निघून गेलेल्या माणसाची मृत्यूवर विजय मिळवण्यासाठीची प्रार्थना तर राहुलची देवळे सांगतात नवीन जीव जन्माला आणण्यासाठी प्रेमी जीवांनी केलेय रतीक्रीडेची कहाणी. दोन्हीत भूगोलावर खगोल अवतरलाय पण दोन्हीत आहे जीवनाची दोन अंतिम टोके. ह्या कल्पनेसाठी राहुलना मनापासून सलाम.
कामप्रेरणा आणि तिचा अविष्कार
राहुल या कथेत जिला आपण नैसर्गिक म्हणतो त्या कामक्रीडेबद्दल तर बोलतातच पण जिला अनैसर्गिक समजले जाते त्या समलिंगी संबंधांबद्दल देखील वेगळे विचार मांडतात. त्यातील, संस्कृती जेंव्हा तिच्या परमोच्च शिखरावर असते तेंव्हा एका व्यक्तीने दुसऱ्या व्यक्तीला हानी न पोहोचवता स्वतःच्या शारीरिक आनंदाची केलेली पूर्तता आणि रतिक्रीडा यांचा संबंध चिंतनीय आहे. त्याशिवाय, कामक्रीडा शिल्पात कोरून ठेवणारी देवळे म्हणजे आपल्या पूर्वजांनी आपल्या साठी करून ठेवलेले त्यांच्या संस्कृतीचे रेकोर्डिंग अशी एकटीदुकटी विधाने देखील नवीन विचारांची दिशा मोकळी करतात.
कामप्रेरणा आणि गुरुत्वाकर्षण
गुरुत्वाकर्षण हे वस्तूवर कार्य करणारे एक बल आहे की तो वस्तूचा एक गुणविशेष आहे याबद्दल भौतिकशास्त्रज्ञात अजून एकमत नाही. त्याचे मोजक्या शब्दातील वर्णन आईनस्टाईनच्या जनरल थिअरि ऑफ रीलेटीव्हीटीप्रमाणे करायचे तर वस्तुमानाच्या केवळ अस्तित्वाने तयार झालेला गुणधर्म असे करावे लागते. तसेच कामप्रेरणा हे देखील स्त्री पुरुषांवर काम करणारे एक बाह्य आकर्षणबल आहे की तो स्त्री पुरुषांच्या केवळ अस्तित्वाने किंवा त्यांच्या मनात येणाऱ्या कामविषयक विचारांच्या अस्तित्वाने तयार झालेला गुणधर्म आहे याकडे राहुल आपले लक्ष वेधतात असे मला वाटते.
शाल्मलीकडे अरीत ज्या सुखाची मागणी करतो आणि जी तिला अयोग्य वाटते, तिचा उच्चार अरीतने केल्यामुळे त्या मागणीचे अस्तित्व शाल्मलीच्या मनात तयार होते आणि मग देवळातल्या, टप्प्या टप्प्याने उत्तान होत जाणाऱ्या शिल्पांकडे बघताना ते काल्पनिक अस्तित्व मूर्तरूप धारण करून शाल्मलीसमोर उभे राहते. दोन दिवसाच्या सौजन्यपूर्ण मैत्रीमुळे आणि त्यात उन्मनी अवस्थेला पोहोचवणाऱ्या पदार्थांचे सेवन केल्यामुळे शाल्मली त्या अस्तित्वाला जिवंत करते. अरीतची अयोग्य वाटणारी मागणी शेवटी आपले अस्तित्व शाल्मलीच्या मनातून, देवळातल्या शिल्पातून आणि उन्मनी अवस्थेतून जिवंत होते. हे सगळे अध्यात्म राहुलने शब्दाच्या सहाय्याने कसे उलगडले आहे ते वाचूनच समजेल.
इतका सगळा अनुभव राहुलने मला दिला म्हणून त्याचे आभार प्रकट करून त्याला त्रास देण्याऐवजी, त्याच्या लेखनामुळे माझ्या मनात आलेले विचार त्याला वाचायला लावण्याचा त्रास थोडा सुसह्य वाटेल असे गृहीत धरून मी चालू केलेला लेखनप्रपंच संपवतो. राहुलना त्यांच्या पुढील साहित्यिक वाटचालीसाठी माझ्या शुभेच्छा.

‪मी उत्सवला जातो‬ - (भाग १)

भाग २भाग ३भाग ४
--------------------------
गुलाबी थंडीच्या दिवसात सकाळी सकाळी वॉचमन केबिन मधल्या रेडीओमधून आर एन पराडकरांच्या आवाजातील दत्त भक्ती गीते एकामागून एक ऐकू येऊ लागली की दत्त जयंती आल्याचे मला कळते. मी मुलांना,
दत्त दत्त
दत्ताची गाय
गायीचं दूध
वगैरे सांगू लागलो तर मोठा म्हणाला, "आपण म्हशीचं दूध घेतो बाबा, गायीचं इतकं काही खास नसतं असं अम्मा म्हणते." एकंदरीत आपल्या आणि आपल्या मुलांच्या अम्मापुढे कुणाचं काही चालत नाही त्या अत्रीनंदनाला कळले असावे म्हणून त्याने देखील अम्मापेक्षा हम्माच जवळ केली असावी अशी शंका मनाला चाटून गेली. मी मनोमन अवधूताला नमस्कार केला आणि इतर कामांच्या मागे लागलो.
पूजा करायला बसलो असताना ही म्हणाली, "आज मला मैत्रिणी कडे जायचे आहे, मार्गशीर्ष गुरुवारची सवाष्ण म्हणून. तेंव्हा तुम्ही बाहेरच जेवा." दत्त महाराज जागृत देव आहेत हे ऐकून होतो पण सकाळच्या नमस्काराला इतक्या लवकर फळ देतील असे वाटले नव्हते.
मी जिम चालू केल्यापासून आमच्या घरगुती ऋजुता दिवेकरला प्रचंड उत्साह चढला आहे. त्यामुळे मी सध्या कंदमूळ भक्षण करणाऱ्या ऋषी मुनींच्या हालअपेष्टांचे प्रत्यक्ष अनुभव घेत होतो. त्यामुळे आज बाहेर जेवा अशी आज्ञा मिळाल्यावर मी प्रचंड खूष झालो. मनातल्या मनात त्या मैत्रिणीच्या घरच्या दिनदर्शिकेत, प्रत्येक दिवस मार्गशीर्षाचा गुरुवार म्हणून छापला जावो अशी प्रार्थना केली.
मित्रांना फोन केले पण सगळे लेकाचे कामात बिझी. म्हटलं अरे बाबांनो मी पैसे देतो बिलाचे, पण वर्षाच्या शेवटच्या दिवसात माझे सर्वाहारी मित्र देखील अट्टल मांसाहारी होतात मग त्यांना माझ्या शाकाहारी पार्टीचे कुठून कौतुक असणार. फोन करण्यासाठी मैत्रिणी असण्याइतपत प्रगती मी शालेय आणि नंतरच्या जीवनात केलेली नसल्याने दुपारी जेवण एकट्यानेच उरकत असताना हिचा फोन आला. म्हणाली, "दोन पर्याय आहेत. आज संध्याकाळी एक तर बाजीराव नाहीतर उत्सव. बोला काय बघायला जायचे ते? सासूबाई, माझे आई बाबा, आणि मुलं सगळे येणार आहेत. "
मी सटपटलोच. म्हटलं, "अगं! उत्सव काही सहकुटुंब बघण्यासारखा चित्रपट नाहीये. आणि आता कुठल्या थेटरात लागलाय तो ?" (हा शेवटचा प्रश्न नजीकच्या भविष्याच्या तरतुदीसाठी होता). पण माझ्या सर्व मनसुब्यांवर पाणी फिरवत ही म्हणाली, "ओ शशी कपूर! मी जिमखान्यावरच्या डोंबिवली उत्सव बद्दल बोलतेय." मग इतक्या सगळ्या लोकांना एकावेळी भन्साळीचा बाजीराव दाखवायची मोहीम खुद्द बाजीरावाने देखील नाकारली असती आणि, "एकवेळ मी मस्तानीला सोडतो पण हे असलं काही सांगू नका !" असेच तो म्हणाला असता याची उगाच खात्री वाटल्याने मी उत्सवचा पर्याय स्वीकारला. नंतर धाकटा मला सांगत होता की अम्मा म्हणाली की, "बाबांना बाजीरावाचे नाव सांगितले की ते गुपचूप उत्सवला येतील म्हणून." मला तर खात्री आहे की मागल्या जन्मी ही नाना फडणवीस असावी. पण मी मुलांशी आदराने वागत असल्याने सध्या ते फडणवीसांच्या दप्तरी माझे हेर म्हणून रुजू झाले आहेत.
संध्याकाळी घरी पोहोचलो तर, पूर्वजन्मीचे फडणवीस, त्यांचे आई वडील, सासू आणि माझे दोन गुप्तहेर सगळे तयार होते. दारातच माझ्या हातात चहाचा कप ठेवला आणि पाच मिनिटात तयार व्हायचे फर्मान सोडून सगळेजण खाली उतरले. कार मध्ये बसताना कार थोडी छोटी झाल्यासारखे वाटले. मी धरून पाच मोठे आणि दोन छोटे, कसे बसे आत कोंबून आमची वरात उत्सवच्या दिशेने निघाली. मुलांना तिथली जत्रेसारखी गर्दी आवडते आणि हिला खरेदीची संधी. मला तर वाटते सध्याच्या या बाजारकेंद्रीत समाजामध्ये खरेदीच्या मिळणाऱ्या अगणित संधी आणि त्या साधण्यासाठी घरोघरीच्या काशीबाईन्नी केलेली चढाईच अनेक आधुनिक बाजीरावांना मस्तानीबद्दल विचार देखील करू देत नसतील. बाजाराने प्रेमाचा गळा घोटला हेच खरे.
असे सगळे विचार करत असताना आम्ही जिमखान्याजवळ पोहोचलो. सगळ्यांना गेट जवळ उतरवून मी पार्किंग ची जागा शोधायला पुढे गेलो. पण माझ्या आधी अनेक घरच्या फडणवीसांनी आपापल्या कोतवालाला आणले असल्याने मला पार्किंगला जागाच मिळेना. थोडा थोडा करीत इतका पुढे गेलो की अजून पाच मिनिटे पुढे गेलो असतो तर एक प्रदक्षिणा पूर्ण करून घरीच परत पोहोचलो असतो. शेवटी एका अंधाऱ्या सांदी कोपऱ्यात गाडी उभी केली. तोपर्यंत हिचे लवकर या म्हणून फोन चालू झाले होते. म्हणून मग तिकडून रिक्षा करून पुन्हा उत्सवच्या गेटपर्यंत पोहोचलो.
--------------------------
भाग २ । भाग ३ । भाग ४

‎मी उत्सवला जातो‬ - (भाग 2)

भाग १ । भाग ३ । भाग ४
--------------------------
मुले बागडत होती. सासू सासरे आणि आई खूष दिसत होते आणि हिच्या चेहऱ्यावरचा आनंद काय वर्णावा. सकाळी रेडिओवर ऐकलेले "आनंद पोटात माझ्या माईना" हे दत्त भक्तीगीत हिला उत्सवच्या गेटसमोर उभे करून तर अनाम कवीने लिहिले नसावे ना? अशी एक पुसटशी शंका माझ्या मनाला चाटून गेली. त्यांच्या आनंदी चेहऱ्याकडे पाहून मला देखील आनंदाचे भरते येत असताना मुलांनी मला गेटकडे खेचले आणि तिथल्या सहाय्यकाने, "तिकडून आत जा, हा बाहेर यायचा रस्ता आहे" असे मला सौजन्य, कंटाळा, तिरस्कार आणि कीव या सर्व भावनांचे मिश्रण असलेल्या आवाजात सांगून दुसऱ्या दिशेने पिटाळले. पोरं लगेच तिकडे पळाली देखील. ही माझ्यावर चिडली, माझी आई माझी बाजू कशी काय घ्यावी या विचारात पडली आणि माझी सासू, भोंडल्यातले "श्रीकांता कमलाकांता" हे गाणे आपल्या मुलीसाठीच लिहिले आहे असा चेहरा करून माझ्याकडे पाहू लागली.
आत गेल्याबरोबर दत्त महाराज जागृत दैवत असले तरी फार कडक दैवत आहेत आणि मी लहानपणापासून अनेक श्वानांना मारलेल्या दगडांचा हिशोब आज पुरा करून घेणार आहेत असे वाटू लागले. हिला खरेदी करायची होती आणि मुलांना खेळायच्या ठिकाणी जायचे होते. दोन्ही बाजूंना कसे सांभाळायचे त्याचा विचार करताना मी स्वतः खरेदीत लक्ष घालून, चटकन ते सोपस्कार आटपून नंतर खेळायच्या जागी जायचे ठरवले. हिला म्हटले तू तिकडून खरेदी कर मी इकडून करतो. खरेदीच्या वेळी माझी आई सुद्धा आपण कौसल्या आहोत हे विसरून कैकयीच्या भूमिकेत जाते आणि सासू सुनेची शनी मंगळ युती होते. म्हणून एका गटात मी, दोन्ही मुलं आणि माझे सासरे तर दुसऱ्या गटात तीनही महिला अशी विभागणी होऊन, नंतर टेनिस कोर्टाच्या इकडे भेटायचे ठरवून आम्ही दोन दिशांना पांगलो.
पटापट पितांबरी, समईसाठी तिळाच्या तेलाच्या बाटल्या, ओटा पुसायचे कापड, तारेचा ब्रश वगैरे खरेदी करून माझ्या सासऱ्यान्वर मी किती गृहकृत्यदक्ष आहे ते ठसवण्याच्या प्रयत्नात होतो. पण त्या अनुभवी पुरुषाने माझ्याकडे कारुण्यपूर्ण नजरेने बघून हताशेने मान हलवली. मग मुलांसमोर हिम्मत हरलेली दाखवू नये म्हणून मी तळोदचा रेडी ढोकळा मिक्स, गिट्स ची रवा इडली असले प्रकार खरेदी करू लागलो. इथे एक बरे होते की सगळे विक्रेते प्लास्टीकच्या छोट्या द्रोणात त्यांच्या रेडी मिक्स पदार्थांची चव आम्हाला देत होते. त्यामुळे मुले जरा शांत होती. सासरे पण चवीने खाणारे असल्याने त्यांची मगासची हताशा थोडी कमी झाल्यासारखी वाटली. मुलांनी तोपर्यंत एक की-चेन वाला शोधला होता. तो की-चेन वर नावं लिहून देत होता. मी त्यांना खेळायला जायचे आमिष दाखवून त्या गर्दीतून स्वतःचे अंग काढून घेतले. आमच्या बाजूची खरेदी आटपून आम्ही ठरलेल्या ठिकाणी पोहोचलो.
हि आलेली नव्हती. मुलं आपण पहिले पोहोचलो या आनंदात होती. पण मला, वेगाने खरेदी करण्यात हिला हरवण्याच्या आनंदापेक्षा तिच्या हळू वेगाचे कारण, जास्तीत जास्त निरुपयोगी खरेदी, हे जाणवले असल्याने मुलांना सासऱ्यांच्या हवाली करून मी तिला शोधायला निघालो.
एका ठिकाणी बरीच गर्दी दिसली. म्हणून पाय उंचावून बघायचा प्रयत्न केला, तर गर्दीच्या केंद्रस्थानी, काश्मीर गालिच्याचे एक टोक हातात घेऊन उभ्या असलेल्या स्त्रीच्या चेहऱ्यावरील विजयी हास्य; पंधरा वर्षापूर्वी अंतरपाट दूर होताच, वरमाला हातात घेऊन माझ्याकडे रोखून बघणाऱ्या चेहऱ्यावर, मी अक्षतांच्या बोचऱ्या वर्षावात आणि “सावधान….सावधान” च्या गजरात पाहिले होते. मी गर्दीत घुसलो आणि हळूच हिला म्हणालो, "अगं मागे घेतलेला गालिचा अजून आपण वापरत नाही आता हा कशाला अजून नवीन?" त्यावर, ‘तुम्हाला काय कळतंय त्यातलं’ वाला सराईत चेहरा करून तिने माझ्याकडे दुर्लक्ष केलं आणि गालिच्याच्या किमतीत घासाघीस चालू ठेवली. पाच दहा मिनिटे हुज्जत घालूनही सोक्ष मोक्ष लागेना तेंव्हा मी हिला जवळपास ओढतच तिथून बाहेर काढले. तो काश्मीर गालिचावाला विक्रेता, विक्री न होऊन देखील थोडा खूष झालेला मला वाटला. मीही त्याला नजरेनेच, “दुवा मे याद रखना” हा संवाद ऐकवून तिथून निघालो.
मी एक नवीन ड्रेस घेऊन देईन या बोलीवर ही शांत झाली. माझ्या आईच्या चेहऱ्यावर चारचौघात सुनेला स्वतःचे म्हणणे पटवू शकल्याने मुलगा कर्तबगार निघाल्याचे समाधान पसरले तर हिच्या आईच्या चेहऱ्यावर नवऱ्याकडून नवे काही मिळाल्याशिवाय जुना हट्ट न सोडणारी असल्याने, मुलगी कर्तबगार निघाल्याचे.
मुलांना आणि सासऱ्यांना सोडलेल्या ठिकाणी पोहोचलो तर जाणवले की अजूनही माझ्या श्वान-शिला-प्रक्षेपण पापांचा हिशोब दत्त गुरुंसाठी संपलेला नाही. सासरे तिथे असलेल्या एका सोलर पंप विक्रेत्याशी बोलत आहेत आणि त्यांचे लक्ष नाही हे पाहून पोरांनी तिथे लावून ठेवलेले सर्व अडथळे ओलांडून, सांभाळून ठेवलेल्या टेनिस कोर्टावर प्रवेश केला होता आणि त्यावर त्यांचे कबड्डी कम कुस्तीचे प्रयोग चालू झाले होते. माझ्या पोटात धस्स झाले. त्यांना धपाटे घालत तिथून बाहेर काढले. धाकट्याने गळा काढला आणि आजूबाजूचे सर्व लोक मी जणू काही या दोन बिलंदरांना पळवून नेतोय की काय अश्या संशयाने माझ्याकडे बघू लागले. शेवटी की-चेन देईन असे वचन माझ्याकडून घेऊनच, त्याच्या अम्मावर गेलेला माझा तो धूर्त वंशज शांत झाला. त्यांच्या की चेन बनवत असताना, बायकोचे लक्ष माझ्या हातातील पिशव्यांकडे गेले आणि माझ्या सासऱ्यांची हताश मुद्रा पुन्हा प्रकटली.
--------------------------
भाग १ । भाग ३ । भाग ४

‪‎मी उत्सवला जातो‬ - (भाग 3)

भाग १ । भाग २ । भाग ४
--------------------------
हिने पंचनामा करणाऱ्या हवालदाराच्या आणि निवाडा करणाऱ्या न्यायाधीशाच्या एकत्रित अविर्भावात माझी खरेदी बघितली. तिळाचे तेल घरात होते आणि मी सूट आहे म्हणून घेतलेले तेल तिच्या नेहमीच्या दुकानदारापेक्षा महाग होते. मी उगाच स्टॉलवाल्याकडे रिफील पॅक नव्हता, जास्त बाटल्या नंतर साठवणीला कामाला येतील वगैरे युक्तिवाद करून पाहिले. त्यावर तिने मी प्रत्येक बाटली चाळीस रुपये जास्त देऊन घेतली आहे असा हिशोब लावून दाखवला. मी उसनं अवसान आणून तिला, "तू कोळसा घोटाळ्यासारखे आकडे फुगवून सांगतेस," असे कायच्या काय बोललो.
मग तिने मी घेतलेली रेडी मिक्स ची पाकिटे काढली. आणि मला एकदम आठवले की मी जिमला जातो. ब्रह्मांड, आकाश, कुऱ्हाड सगळे एकदम कोसळले माझ्यावर. नंतरचे पुढचे काही क्षण वर्णन करण्यासाठीच पाडगावकरांनी "शब्दावाचून कळले सारे…. शब्दांच्या पलिकडले" लिहिले असावे असे मला वाटून गेले. माझ्या आईने, आपल्या गोलंदाजाने एका ओव्हर मध्ये छत्तीस रन दिल्यावर प्रेक्षकांची होते तशी प्रतिक्रिया दिली. माझ्या सासूने तर "श्रीकांता कमलाकांता" मध्ये नवीन कडवं रचायला घेतलं, तर माझ्या अनुभवी आणि हताश सासऱ्याच्या डोळ्यात, "तरी मी तुमच्या प्रेमविवाहाला नाही म्हणत होतो ना !!!!" हे वाक्य मला स्पष्ट वाचता आलं. तेव्हढ्यात मुलांच्या की-चेन आल्या आणि माझी सुटका झाली.
आमचा सगळ्यांचा मोर्चा मी मनातल्या मनात "खेळ मांडीयेला जिमखान्याच्या पायी" म्हणत जिकडे फिरते पाळणे वगैरे होते तिकडे वळवला. मुले ऑक्टोपस मध्ये बसली. माझा मूड थोडा उतरला होता. म्हणून मी बाहेरच थांबलो. दोघांनी त्यांचे मोबाइल माझ्याकडे दिले. मी उदास हसत ऑक्टोपसच्या फिरण्याकडे बघत होतो. तेंव्हा ही म्हणाली, "असू दे. जास्त विचार करू नकोस. तू हा असा आहेस ना म्हणूनच मला आवडतोस." मला जरा बरे वाटू लागले. पुढे ती "तुझ्या अश्या स्वभावामुळेच मला मी कित्ती हुश्शार आणि हिशेबी आहे ते कळते" असलं काहीतरी म्हणत असल्यासारखं मला वाटलं. पण मला आलेल्या प्रेमाच्या आवंढ्यात ते मला तितकंसं महत्वाचं वाटलं नाही. माझा स्वभावंच आहे तसा प्रेमात चटकन विरघळून जाण्याचा.
पुढच्या टोरा टोरा मध्ये आम्ही चौघे बसलो. धाकटा बिलंदर माझ्या जवळ आणि मोठा डॅँबिस हिच्याजवळ अशी वाटणी झाली. आमच्या मागे पुढे कॉलेज कुमार आणि कुमारींच्या जोड्या होत्या. बहुतेक मुली केस मोकळे सोडून इंदुलेखा ब्रिंघा का कायश्या तेलाची जाहिरात करत होत्या असं मला वाटलं. त्यांचे ते हसणं खिदळणं आणि एकमेकांना चटकन टाळ्या देणं आणि एकमेकांचा हात धरणं, सेल्फी स्टिक वापरून फोटो काढताना मान तिरकी करून, बदकासारखी तोंडे करून, एकमेकांच्या कमरेला विळखे घालणं किंवा खांद्यावर हात ठेवणं; बघून मला एकदम मी म्हातारा झालो असं वाटू लागलं. प्रेम विवाह असूनही चार चौघात हिचा हात धरायला मला अजूनही बाचकायला होतं. स्पर्शाची जादू ही पिढी गमावते ती काय? असले उदासवाणे प्रश्न पडू लागले.
आणि आमच्या टोरा टोराने गोल फिरणे चालू केले. सगळे ओरडू लागले आणि मग मीही ओरडू लागलो. टोरा टोराच्या, इतर जोड्यांच्या, माझ्या पिल्लांच्या आणि हिच्या आवाजात माझा आवाज मिसळून भरपूर ओरडून घेतले. त्या चक्राकार गतीने आणि ओरडण्याने मनावरचा ताण ढिला होऊ लागला होता, त्या मुला मुलींवर उगाच प्रेम वाटू लागले. निसर्ग एक काहीतरी काढून घेतो तेंव्हा दुसरे काहीतरी देतंच असतो यावरचा विश्वास वाढून माझे मन शांत होत असतानाच एकाएकी खिशात ठेवलेल्या तीन फोन पैकी कुठला तरी एक गुरगुरू लागला. मान तिरकी, हात आणि पाय अडकलेले, शरीर स्वतःच्या ताब्याबाहेर आणि खिशात गुदगुल्या. काय भयंकर प्रकार होता म्हणून सांगू. शेवटी एकदाचा फोन गुरगुरायचा थांबला, टोरा टोरा फिरायचं थांबलं आणि खाली उतरून, चक्कर येत असताना, मी फोन बघितला.
अनोळखी नंबर होता. मिस्ड कॉल वाल्याला फोन लावला, तो कोणी तरी "केम छो परसोत्तमभाय" वगैरे बोलू लागला. मी मनात म्हटलं, "राँग का होईना कुणाला तरी आपण पुरुषोत्तम वाटतोय हे काय कमी आहे!" त्याच आनंदात मी मोठ्या फिरत्या झुल्यात, कप बशीत, ट्रेनमध्ये बसून घेतले. फुगे फोडले. रिंगा फेकून मुलांना एक लाकडी पट्टी जिंकून दिली. एका मिनिटात जादू शिकायला गेलो. त्या एका मिनिटात आपण पुरुषोत्तमचे, पुन्हा आनंद आणि मग चटकन भुलणारे सामान्य ग्राहक झालो हीच खरी जादू आहे असे स्वतःला बजावत शेवटी खाण्याच्या स्टॉल्सकडे मोर्चा वळवला.

--------------------------
भाग १ । भाग २ । भाग ४

‪‎मी उत्सवला जातो ‬- (भाग ४)

भाग १ । भाग २ । भाग ३
--------------------------
खाण्याच्या स्टॉल्सच्या ठिकाणी सगळीकडे फिरत आधी काय काय आहे त्याची चाचपणी केली. वेगवेगळे स्टॉल छान सजले होते. कुठे महाराष्ट्रीयन, कुठे चायनीज, कुठे राजस्थानी, कुठे मालवणी, कुठे पाव भाजी, कुठे दाबेली, कुठे चाट, तर कुठे काय अशी सगळी चंगळ होती. मी डाएट वर असल्याचे माझ्या ध्यानात होतं. म्हणून पहिला मोर्चा फळांच्या स्टॉलकडे वळवला. एक मोठा बाउल भरून फळांचे काप घेतले आणि ते खाण्यासाठी दिलेले लाकडी दातकोरणे फेकून सरळ हाताने खाऊ लागलो. कुणाला टोचून बोलणे मला अजून जमत नाही मग टोचून खाणे काय जमणार. म्हणून पाचही बोटांनी फळांना गुदगुल्या करत मोठ्या मजेने रसास्वाद घेऊ लागलो.
त्यानंतर आमचा मोर्चा बसण्यासाठी टेबल आणि खुर्च्या शोधू लागला. एक ठिकाणी टेबल मोकळे दिसले. आठ जणांच्या टेबलावर एकंच जोडपं बसलं होतं. मी आणि मुलांनी एकदम “आक्रमण” म्हणत त्या दिशेने धाव घेतली. त्या टेबलावर बसलेले जोडपे मी आणि मुलांच्या त्या आरडा ओरड्यामुळे एकदम घाई घाईने उठून निघून गेले. आणि मी बाकीच्या मंडळींना तिथे बसवून पटकन इतर स्टॉल्स कडे मोर्चा वळवला.
वडा पाव, दाबेली, मिसळ, मूग भजी, मंचुरियन, नूडल्स, पिझ्झा अश्या सगळ्या गोष्टींकडे निरीच्छपणे पहात इतरांसाठी जे हवे ते घेत चालत जाणारा मी एखाद्या संत महात्म्यासारखा दिसत असावा. सगळ्यांना हव्या त्या गोष्टी खायला दिल्यावर शेवटी माझ्यासाठी मी डाएट मिसळ घ्यायचे ठरवले. पाव बिव नको असेही ठरवले. आणि थाटात ऑर्डर दिली. पण माझ्या आधी डोम्बिवलीतले डाएटच्या बाबतीत जागरूक असलेले यच्चयावत लोक दत्तजयंतीच्या सुमुहूर्तावर त्या स्टॉलवालीच्या धंद्याला माझ्याआधी बरकत देऊन गेले असल्याने, डाएट मिसळ संपल्याची बातमी तिने आनंदी चेहऱ्याने सांगितली. आणि मला मूग भजी किंवा वडापाव घेण्याचा आग्रह करू लागली. पण मी दत्त जयंतीच्या प्रभावात असल्याने ज्याप्रमाणे गोरक्षनाथांनी गुरु मत्स्येंद्रनाथांना स्त्री राज्यातून सोडवून आणताना मंगला की कमला की पिंगला राणीकडे बघितले असेल त्याच नजरेने, मला खाण्याच्या मोहात अडकवणाऱ्या त्या विक्रेत्या स्त्री कडे एक भेदक कटाक्ष टाकून तिथून निघून पुन्हा आमच्या टेबलाकडे आलो. आमच्या टेबलावर फक्त खाण्याचा आवाज सोडल्यास पूर्ण शांतता होती. मला रिकाम्या हाताने परत आलेले पाहून सर्वांनी आपापल्या खाण्याच्या वस्तू स्वतःजवळ किंचित ओढल्यासारख्या वाटल्या पण मी तिकडे हसून दुर्लक्ष केले.
मग माझी घरगुती ऋजुता दिवेकर म्हणाली, “रात्रीचं उपाशी पोटी राहू नका, काहीतरी खाऊन घ्या.” मी मानेनेच नको म्हटले. पण मग ती म्हणाली उद्या सकाळी जिमला त्रास होईल. हे मात्र मला पटले. आणि मी पुन्हा काहीतरी खायला घेण्यासाठी निघालो. सर्व स्टॉलवाल्यांना मी आधी नाकारले असल्याने पुन्हा तिथे जाण्यात मला कसेसेच वाटले. आणि आधी न गेलेल्या राजस्थानी खाण्याच्या स्टॉलकडे मोर्चा वळवला.
तिथे कचोरी, छोले भटुरे, दाल बाटी वगैरे पदार्थ होते. घरगुती उपयोगाच्या वस्तू विकत घेताना मी हिशोबात केलेल्या गोंधळामुळे; दीडशे रुपयात दाल बाटी घेण्याऐवजी दोनशे रुपयात राजस्थानी थाळी घ्यायचे ठरवले. पैसे दिले. टोकन घेतले. आणि थाळीसाठी रांगेत उभा राहिलो. माझ्या आधी रांगेतले लोक कचोरी, तेलकट भटुरे वगैरे घेत होते. त्यांच्या तब्ब्येतीची काळजी वाटून मी थोडा विमनस्क झालो. आणि माझा नंबर आला. माझे टोकन पाहून तो काउन्टर वरचा माणूस खूष झाला. त्याने खाली लपवून ठेवलेल्या ढिगातून मोठी थाळी काढली. त्यात तो पदार्थ भरू लागला आणि त्यांची नावे सांगू लागला. (तुपात भिजलेल्या दोन) बाजरेकी रोटी, पनीर की सब्जी, चूर्मा लड्डू, दाल बाटी, (तूप ओघळणारा) मूंग दाल का हलवा असं सगळं मनापासून भरल्यावर तो राजस्थानी सेवक माझ्या थिजलेल्या चेहऱ्याकडे हसतमुखाने पहात ती थाळी माझ्या हातात देता झाला.
आता हे सगळं घेऊन पुन्हा टेबलाकडे जायचं आहे या कल्पनेने मला हुडहुडी भरली. माझे टेबल एकाएकी खूप दूर वाटू लागले. मी हळू हळू चालत जाताना माझ्या हातातील थाळीकडे सगळेजण कुतुहलाने बघतायत असे वाटू लागले. मला माझ्या सुटलेल्या पोटाची प्रकाशित केलेली कहाणी आठवली. तिथे असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीने ती वाचली असावी आणि ते सगळे माझ्याकडे आश्चर्य मिश्रीत हास्याने बघतायत असा भास होऊ लागला. शेवटी एकदाचा पोहोचलो. आता तर मीच मनातल्या मनात "श्रीकांता कमलाकांता" म्हणायला सुरुवात केली होती. बायकोने, सासूने आणि आईने देखील त्यात मूकपणे कोरस धरल्याचं मला जाणवलं. काहीतरी बोलायचं म्हणून मी, "अरे ! हे सगळ्यांसाठी आहे," वगैरे बोलून बघितलं. पण माझ्या कुटुंबियांना वाल्या कोळ्याची गोष्ट माहित असल्याने, त्यांनी या ताटात वाटेकरी होण्यास नकार दिला.
त्यानंतर सुमारे अर्धा तास, टेबलावरील बाकीचे सगळे माझ्याकडे बघत असताना मी तुपात भिजलेली राजस्थानी थाळी संपवण्याची पराकाष्ठा करीत होतो. मिर्झा राजांनी उगाच पुरंदरला वेढा घातला असे मला वाटले. "आमची थाळी खाऊन दाखवा नाहीतर शरण या", असे सरळ आव्हान जर त्यांनी शिवाजी महाराजांना दिले असते तर त्यांचा स्वतःचा बराच वेळ आणि औरंगजेबाचा बराच पैसा वाचला असता आणि आलमगीरावर टोप्या विकायची वेळ आली नसती असे विचार डोक्यात आले.
माझ्या मुलांना त्या सगळ्या प्रसंगाची मजा येऊ लागली. "बाबा लवकर संपव. हे सगळं साडेदहाला संपतं." वगैरे सूचना द्यायला त्यांनी सुरवात केली. मोठ्याला तर मी म्हणजे डिस्कव्हरी चॅनेलवरच्या Man v/s Food मधला अॅडम रिचमन आहे असे वाटून त्याने नवीन घेऊन दिलेल्या घड्याळातील स्टॉपवॉच चालू करून काऊन्ट डाऊन सुरु केला. शेवटी एकदाचा त्या संघर्षात Man जिंकला आणि जर मिर्झा राजांनी शिवाजी महाराजांना थाळीचे आव्हान दिले असते तर "होता आनंद मोरे म्हणून वाचले सह्याद्रीचे खोरे" अशी एखादी म्हण पडली असती या विचाराने मी संपलेल्या थाळीकडे विजयी वीराच्या नजरेने पाहिले.
तोंड तुपकट झालं होतं म्हणून मी हिच्याकडे लक्ष न देता पान विकणाऱ्या स्टॉलकडे मोर्चा वळवला. त्याने बहुतेक मला थाळी संपवताना बघितलं असावं, कारण तो माझ्याशी अत्यंत आदराने बोलत होता. काय कलकत्ता, काय बनारसी काय मघई वगैरे तो मला समजावून सांगू लागला. मी देखील देवानंदच्या बनारसी बाबू चित्रपटात मीच मूळचा नायक होतो आणि आम्ही नागवेलींच्या बनात रहातो अश्या आविर्भावात त्याच्याशी बोलत होतो. त्याच्या स्टॉलवर जास्त कुणी येत नाही. डोंबिवलीचे लोक पान खाण्याच्या बाबतीत दर्दी नाहीत अशी व्यथा पण त्याने माझ्याकडे व्यक्त केली. मला वाईट वाटले म्हणून मी सर्व प्रकारच्या पानांची सर्वांसाठी ऑर्डर देऊन त्याच्या मनात डोंबिवलीकरांबद्दल चांगले मत तयार करण्याचा प्रयत्न केला. हिने विरोध केला इतक्या पानांच्या खरेदीसाठी पण माझा स्वभावच तसा आहे, एकदा गावाच्या कीर्तीचा प्रश्न आला की मी कुणाचं ऐकत नाही. थोडी पानं खाऊन आणि थोडी घेऊन आम्ही निघालो. टूथ पिक घ्यावसं वाटलं म्हणून मी परत फिरलो, तर पानवाला नवीन गिऱ्हाईकाला जास्त कुणी येत नाही वगैरे ऐकवत होता. मला पाहून का कुणास ठाऊक पण जरा चपापल्यासारखा वाटला. पण मी तिथून टूथपिक घेऊन निघालो.
उत्सवचा आजचा दिवस संपला होता. स्टॉलवाले हिशोब लावत होते. काही वेळापूर्वीचा कोलाहल शांत झाला होता. रात्रीच्या थंडीने शहराला आपल्या कुशीत घेतलं होतं. जिमखान्याच्या मोकळ्या मैदानावर थंडी अजूनच बोचरी वाटत होती. हातात फसलेल्या खरेदीचे ओझे होते आणि पोटात फसलेल्या जेवणाचे. रिक्षा दिसत नव्हत्या. म्हणून सगळ्यांना तिथेच उभे करून मी दूरवर पार्क केलेल्या कारला घेऊन येण्यासाठी निघालो. माझी पिल्लं म्हणाली "आम्ही पण येतो." दोघेही आनंदात होते. त्यांच्या गप्पा ऐकत कारपर्यंत पोचलो. माझ्या फसलेल्या खरेदीचा किंवा फसलेल्या जेवणाचा त्यांच्या आनंदावर किंचितही परिणाम झालेला दिसत नव्हता. मग सगळे कार मध्ये बसले. एकाएकी सासूबाई म्हणाल्या की त्यांना आज खूप छान वाटलं. अनुभवी असलेल्या सासरेबुवांनी यावेळी दुजोरा देण्यासाठी हलवलेल्या मानेच्या हेलकाव्यावरून ते खरंच खूष झाले असावेत असं मला वाटलं. सासू सासऱ्यांना नक्की काय आवडते हे कळण्याची शक्ती असलेला जावई अस्तित्वात असलाच तरी तो मी नाही हे मला पुन्हा एकदा पटले. आपल्या मूळच्या कौसल्या रूपात परतलेली आई म्हणाली की, "आनंद, तुझ्याबरोबर जायलाच खरी मजा येते. भरपूर खरेदी, भरपूर खाणंपिणं, थोडीशी धुसफूस आणि मग पुन्हा हसणं." त्यावर ही म्हणाली, "हे सगळं मला पण पटतंय, पण माझा एक ड्रेस बाकी आहे तेव्हढं लक्षात ठेवा." आणि मग सगळे एकदम हसू लागले.
कारच्या काचा खाली होत्या, दूरवर कुठेतरी दत्ताच्या देवळात भजन चालू होते, "निघालो घेऊन दत्ताची पालखी." माझी पालखी चारचाकी होती आणि माझ्या घरचेे, दत्ताचे, माझ्या अल्पमतीला झेपतील असे अवतार त्यात बसून हसत होते. टाळ्या देत होते. दत्त जयंतीचा उत्सव संपत होता आणि मी नवीन साक्षात्काराने भारावलो होतो. मनातल्या मनात म्हणू लागलो;

दत्त दत्त
दत्ताची गाय
गायीचं दूध
दुधाचं दही
दह्याचं ताक
ताकाचं लोणी
लोण्याचं तूप
तुपातली राजस्थानी थाळी
असले गोड कुटुंब असले तर
रोजच उत्सव आपल्या भाळी

--------------------------
भाग १ । भाग २ । भाग ३