Saturday, January 21, 2017

ऑक्सफॅम, संपत्ती विषमतेचा निर्देशांक आणि बिगुल मधला टीकालेख

माझे फेसबुक मित्र श्री मुकेश माचकर यांनी, ऑक्सफॅमने दिनांक १६ जानेवारी २०१७ ला प्रसिद्ध केलेल्या संपत्तीच्या असमान वाटपावर टीका करणारा, श्री राजेश घासकडवी यांनी लिहिलेला बिगुल या संस्थळावरचा लेख फेसबुकवर शेअर केला. त्यावर माझा मित्र आल्हाद महाबळ याने मला,
Economically, Income is a function of Assets. मालमत्तेतून कुठलंही उत्पन्न जर मिळत नसेल तर त्या मालमत्तेला विक्रीला मिळू शकणारी संभाव्य किंमत यापलीकडे अर्थ नसतो. श्रीमंती उत्पन्नाने ठरते. मालमत्तेच्या संभाव्य किंमतीमुळे नाही. त्यामुळे माझ्या मते श्रीमंती मोजायला उत्पन्न न मोजता मालमत्ता मोजणं हे मुळातच चूक आहे.
Anand More हे लॉजिक बरोबर आहे की गंडलंय?
असा प्रश्न विचारला. त्यावर विचार करताना आणि मग संदर्भ शोधताना हे लिखाण झालं.


“गरिबी हटाओ” हा देशोदेशीच्या सत्ताधाऱ्यांचा कायमस्वरूपी कार्यक्रम असतो. पण यासाठी गरिबी म्हणजे काय? हे ठरवणे आवश्यक असते.

'साधनांचा तुटवडा', ही गरिबीची ढोबळ व्याख्या झाली. पण या व्याख्येने जगातला प्रत्येक माणूस गरीब ठरू शकतो. म्हणून गरिबीपेक्षा दारिद्र्य हा शब्द महत्वाचा ठरतो. ज्याच्याकडे सामान्य जीवन जगण्याच्या साधनांचादेखील तुटवडा असतो तो दरिद्री. मग सामान्य जीवन म्हणजे काय ते ठरवणे महत्वाचे ठरते. दारिद्र्य निर्देशांक काढण्यासाठी आयुर्मान, जन्माच्या वेळेचा मृत्यूदर, साक्षरता, प्रौढ शिक्षण, पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता हे वेगवेगळे मानक वापरता येतील असे १९७० च्या दशकात मॉरिस डेव्हिड मॉरिस यांना वाटले.  

दारिद्र्य निर्देशांकासाठी त्यांनी PQLI (Physical Quality of Life Index -- भौतिक जीवनमानाची गुणवत्ता) हे एकक वापरण्यास सुचवले. यात साक्षरता, बालमृत्यू आणि आयुर्मान यांना वापरून समाजाचा दारिद्र्य निर्देशांक काढला जातो. पण यातील बालमृत्यू आणि आयुर्मान या दोन मुद्द्यांची सरमिसळ होत असल्याने १९९० मध्ये भारतीय अर्थतज्ञ अमर्त्य सेन आणि पाकिस्तानी अर्थतज्ञ महबूब उल हक यांनी  HDI (Human Development Index मानवी विकास निर्देशांक) हे एकक वापरण्यास सुचवले. यात जन्मवेळचा मृत्युदर, प्रौढ साक्षरतेचे प्रमाण आणि जीवनमानाचा स्तर या तिघांना वापरायचे ठरले. २०१० मध्ये याच्या सूत्रात अजून सुधार केला गेला. याच्या जोडीला १९९७ मध्ये HPI (Human Poverty Index मानवी दारिद्र्य निर्देशांक) काढला जाऊ लागला. विकसनशील आणि विकसित देशांसाठी याची सूत्रे वेगवेगळी होती. शेवटी २०१० मध्ये HPI वापरणे बंद करून MPI (Multidimensional Poverty Index) काढणे सुरु झाले. त्यामुळे सध्या दारिद्र्याचा अंदाज घेण्यासाठी HDI आणि MPI दोन्ही वापरले जातात.

दारिद्र्य निर्देशांक मोजला जाण्याची सुरवात १९७० पासून कशी झाली आणि त्याची गणना करण्याच्या पद्धतीत कश्या प्रकारे सुधार होत गेला ते मी वर थोडक्यात सांगितलं. पण दारिद्र्य निर्देशांक कसा काढावा ते ठरायच्याआधीपासून समाजातील विषमता निर्देशांक मोजण्यास सुरवात झालेली होती.  


१९०५ मध्ये मॅक्स लोरेंझ या अमेरिकी अर्थतज्ञाने, समाजात झालेले उत्पन्नाचे आणि संपत्तीचे वाटप दाखवणारा आलेख कसा तयार करायचा ते दाखवले. त्याची आकृती खाली देतो.

Economics_Gini_coefficient2.svg.png
Image Source : Wikipedia


यात आडव्या X अक्षावर लोकसंख्या दाखवली असते. साधारणपणे लोकसंख्येचे पाच भाग केले जातात. आणि उभ्या Y अक्षावर उत्पन्न दाखवले जाते. याचे कितीही भाग करता येऊ शकतात. पण आपण उत्पन्नाचेही पाच भाग केले असे समजूया. आता जर उत्पन्नाची विषमता नसेल तर समाजातील पहिल्या २०% लोकांकडे २०% उत्पन्न असेल, ४०% लोकांकडे मिळून ४०% उत्पन्न असेल, ६०% लोकांकडे मिळून ६०% उत्पन्न, ८०% लोकांकडे ८०% आणि १००% लोकांकडे मिळून १००% उत्पन्न जमा होईल. म्हणजे उत्पन्नाची समानता दाखवणारी रेघ ४५ अंशाचा कोन करेल. पण वस्तुस्थिती अशी नसते.


बहुतेक समाजात उत्पन्नाचे आणि संपत्तीचे वाटप असमान  किंवा विषम असते. म्हणजे लोकसंख्या उत्पन्न आणि संपत्तीच्या दृष्टीने एकाच पातळीवर नसून तिची एक उभी उतरंड तयार होते. आता जर आपण या अश्या उतरंडीवाल्या समाजाच्या लोकसंख्येचे पाच भाग केले तर त्याला आपण तळाचे  २०% लोक, मधले अमूक टक्के लोक आणि सगळ्यात वरती असलेले शीर्षस्थ २०% लोक अशी मांडणी तयार होते. आणि या लोकांत त्या समाजाचे उत्पन्न कसे विभागलेले असते? तर शीर्षस्थ लोकांकडे जास्तीत जास्त उत्पन्न व संपत्ती जमा होऊ शकते तर तळाकडच्या २०% लोकांकडे कमीत कमी उत्पन्न आणि संपत्ती असते. म्हणजे या समाजातील उत्पन्न आणि संपत्तीच्या वाटपाची रेघ, ४५ अंशाचा कोन करणारी न राहता ती एक अंतर्वक्र रेष तयार होते. जितकी विषमता जास्त तितकी वक्रता जास्त. हा झाला लॉरेन्झ कर्व्ह.


मग १९१२ मध्ये इटालियन सांख्यिकी तज्ञ आणि समाजशास्त्रज्ञ कोरॅडो जिनी याने लॉरेन्झ साहेबांचा आलेख वापरून संपत्ती आणि उत्पन्नाच्या वाटपाचे किती विचलन (Deviation)  किंवा पांगापांग (Dispersion) झाली आहे ते सांगणारा निर्देशांक कसा काढायचा त्याची पद्धत सांगितली. वरच्या आकृतीमधील जो भाग A या अक्षराने दाखवला आहे त्याचे (A+B) म्हणजे ४५अंशाच्या रेषेखालच्या एकूण भागाशी असलेले गुणोत्तर म्हणजे जिनी निर्देशांक. समीकरण मांडायचे झाल्यास;


G = A / (A + B)


असे मांडता येईल.

जितका A चा आकार लहान तितकी विषमता कमी आहे असे मानता  येते. म्हणून जिनी निर्देशांक शून्याजवळ जाणारा असतो तर जितका A  चा आकार मोठा तितकी विषमता जास्त म्हणून  जिनी  निर्देशांक एकजवळ जाणारा असतो.

ही पद्धत इतकी सोपी आणि प्रभावी आहे की विषमता निर्देशांक काढण्याच्या या पद्धतीला वापरून समाजातील विविध प्रकारच्या विषमता काढता येणे शक्य झाले. आणि या निर्देशांकाचा बोलबाला झाला. याचा अर्थ असा नाही की जिनी निर्देशांक सुयोग्य आहे. यातही त्रुटी आहेतच. परंतू मुद्दा जिनी निर्देशांकाच्या अचूकतेचा नसल्याने जिनीशिवाय इतर कुठले निर्देशांक वापरता येऊ शकतात? हा मुद्दा मी बाजूला ठेवतो आहे.जिनी निर्देशांकाच्या गणनेमध्ये अनेक संख्याशास्त्रीय त्रुटी आहेत. त्यातील या लेखाच्या दृष्टीने महत्वाची त्रुटी म्हणजे, तो तो एकावेळी एकाच विषमतेचे मापन करू शकतो. म्हणजे जर उत्पन्नाच्या विषमतेचा जिनी निर्देशांक काढला तर त्यामुळे संपत्तीच्या निर्देशांकाबद्दल काहीही कळंत नाही. याचाच अर्थ असा होतो की, ज्या समाजात उत्पन्नाची विषमता नगण्य असेल त्या समाजात संपत्तीची विषमता देखील नगण्य असेलच असे नाही. ती किती आहे ते समजून घेण्यासाठी संपत्तीच्या वाटणीचा वेगळा जिनी निर्देशांक काढावा लागेल.

आता कोणी असे म्हणेल (जे तू पण म्हणतो आहेस) की संपत्तीचे असमान वाटप झाल्यास काय फरक पडतो? तुझेच शब्द वापरायचे झाल्यास,

“मालमत्तेतून कुठलंही उत्पन्न जर मिळत नसेल तर त्या मालमत्तेला विक्रीला मिळू शकणारी संभाव्य किंमत यापलीकडे अर्थ नसतो. श्रीमंती उत्पन्नाने ठरते. मालमत्तेच्या संभाव्य किंमतीमुळे नाही. त्यामुळे माझ्या मते श्रीमंती मोजायला उत्पन्न न मोजता मालमत्ता मोजणं हे मुळातच चूक आहे.”

परंतू माझ्या मते अनुत्पादक संपत्ती इतकी उपद्रवशून्य नसते.

कारण संपत्ती केवळ उत्पन्नकारक नसते तर ती अधिकारकारक देखील असते. संपत्ती सत्तेला बळ  देते. सत्तेला आणि तिच्या निर्णयाला नैतिक अधिष्ठान देऊ शकते. सत्ताधारी कुठे झुकतील, ते ठरवते. संपत्तीइतकेच काय पण कररचना कशी होईल, तेदेखील ठरवते. थोडक्यात, आज अनुत्पादक वाटणारी संपतीदेखील भविष्याच्या दिशेवर अफाट परिणाम घडवून आणू शकते.

हे मुद्दे २००८च्या आर्थिक पडझडीमुळे ऐरणीवर आले आहेत. Occupy Wall Street च्या चळवळीचा जन्म यातूनच झाला होता. ओबामांच्या काळात उत्पन्नाची विषमता कमी झाली असली तरी संपत्तीची विषमता वाढली आहे. आणि हे सर्व केवळ अमेरिकेतच नव्हे तर पूर्ण जगात होत आहे. म्हणून हा मुद्दा महत्वाचा ठरतो.

मोठमोठ्या कंपन्या रोजगार निर्मिती करतात या ताकदीपायी त्यांना करातून सूट हवी असते. त्या सरकारे उलथवतात, त्या सामान्य लोकांच्या आयुष्याशी सहज खेळू शकतात. त्यांनादेखील स्खलनशील आणि स्वार्थलोलुप  माणसेच चालवतात, आणि जर या कंपन्यांवर मूठभर लोकांचीच मालकी राहिली तर जागतिक अर्थव्यवस्थेचा डोलारा फार कमकुवत होतो. म्हणून उत्पन्नाच्या विषमतेच्या प्रश्नाइतकाच संपत्तीच्या विषमतेचा मुद्दा ऑक्सफॅमला महत्वाचा वाटत असावा.

या बद्दल ऑक्सफॅमच्या ब्लॉगवरची १ नोव्हेंबर २०११ ची ही पोस्ट पहाता येईल.

या पोस्टमध्ये उद्घृत केलेला जेम्स ग्लॅटफेल्डर यांचा मूळ लेख, तुला पब्लिक लायब्ररी ऑफ सायन्सच्या वेबसाईटवर इथे वाचता येईल.

आणि जर वाचायचा कंटाळा आला असेल तर जेम्स ग्लॅटफेल्डर यांनी या विषयावर एक छोटेखानी (१४ मिनिटाचे) भाषण दिले आहे ते ऐकून पहा.



या भाषणात त्यांनी मॅक्स वेबर यांच्या Potential Power या संकल्पनेला उद्घृत केले आहे. या संकल्पनेमध्ये “Probability of imposing one's own will despite the opposition from others”  किंवा, “इतरांचा विरोध असूनही आपली मते इतरांवर लादता येण्याची शक्यता” हिचा विचार केला जातो. आणि संपत्ती अश्या ताकदीची जन्मदात्री असते. त्यामुळे उत्पन्नाच्या विषमतेइतकीच संपत्तीची विषमता मिटवणे देखील महत्वाची असते.

बिगुलमधल्या लेखात श्री. घासकडवी म्हणतात की ऑक्सफॅम जिनी निर्देशांक सोडून भलतेच आकडे वापरते आहे. पण मला तसे वाटत नाही. हे खरे आहे की ऑक्सफॅमला जिनी निर्देशांकाबद्दल फार कमी प्रेम आहे आणि ते ऍटकिन्सन निर्देशांक  किंवा पाल्मा निर्देशांक वापरण्यावर भर देतात. पण माझ्या मते, जिनी निर्देशांक आणि ऑक्सफॅमच्या डेटात श्री. घासकडवींना दिसलेला फरक, निर्देशांकाच्या गणना पद्धतीत केलेल्या फरकाने आलेला नसून वेगवेगळे निर्देशांक काढल्यामुळे आलेला आहे. श्री. घासकडवी उत्पन्न विषमतेच्या जिनी निर्देशांकाबद्दल बोलत आहेत तर ऑक्सफॅम संपत्तीवाटप विषमतेच्या निर्देशांकाबद्दल बोलत आहे. जगभरात कदाचित उत्पन्न तफावत कमी होत असेल पण संपत्तीच्या वाटणीत विषमता वाढते आहे आणि हे भविष्यकाळासाठी धोक्याचे आहे हा मुद्दा श्री. घासकडवींच्या लेखात मला दिसला नाही.

त्याशिवाय, अमेरिकेत आणि युरोपमध्ये चीनपेक्षा जास्त गरिबी आहे असा श्री. घासकडवींनी लिहिलेला मुद्दा मला  मला ऑक्सफॅमच्या या रिपोर्टमध्ये दिसला नाही. पण ऑक्सफॅमच्या रिपोर्टचा सूर असा आहे की चीन आणि इतर विकसनशील  देशातील संपत्तीच्या वाटपातील विषमतेपेक्षा अमेरिका आणि युरोपातील संपत्तीचे वाटप विषम झालेले आहे. आणि ते खरे असावे असे मला ब्रेक्झिट किंवा ट्रम्पविजय सारख्या घटनांतून दिसणाऱ्या जनभावनेमुळे जाणवते.

श्री. घासकडवींनी लेखाचा समारोप करताना नुकत्याच डॉक्टर झालेल्या आणि वर्षाला लाख डॉलरचे उत्पन्न असलेल्या व्यक्तीचे उदाहरण घेतले आहे. २०१५ मध्ये टाईमच्या जेकब डेव्हिडसनने लिहिलेल्या लेखातपण अश्याच अर्थाचे एक उदाहरण आहे. या आक्षेपाला ऑक्सफॅमने दिलेले उत्तर असे आहे,
The inequality of wealth that these calculations illustrate has attracted a lot of attention, both to the obscene level of inequality they expose and to the underlying data and the calculations themselves. Two common challenges are heard.
First, that the poorest people are in net debt, but these people may be income-rich thanks to well-functioning credit markets (think of the indebted Harvard graduate). However, in terms of population, this group is insignificant at the aggregate global level, where 70% of people in the bottom 50% live in low-income countries. The total net debt of the bottom 50% of the global population is also just 0.4% of overall global wealth, or $1.1 trillion. If you ignore the net debt, the wealth of the bottom 50% is $1.5 trillion. It still takes just 56 of the wealthiest individuals to equal the wealth of this group.
त्याशिवाय श्री. घासकडवींच्या लेखात नसलेल्या दुसऱ्या आक्षेपाला उत्तर देताना ऑक्सफॅम म्हणते,
The second challenge is that changes over time of net wealth can be due to exchange rate fluctuations, which matter little to people who want to use their wealth domestically.
म्हणून मला असे वाटते की श्री. घासकडवी यांनी ऑक्सफॅमच्या संपत्ती वाटपातील विषमतेच्या डेटाला उत्पन्न विषमतेच्या डेटाशी जोडल्याने त्यांचे निष्कर्ष ऑक्सफॅमच्या संदर्भात नकारात्मक आले आहेत. आणि आज होणाऱ्या संपत्तीच्या असमान वाटपाने भविष्यात होऊ शकणाऱ्या उपद्रवाची पूर्ण कल्पना न आल्याने अनेकांना श्री. घासकडवींचे निष्कर्ष चटकन पटू शकतात.

त्याशिवाय ऑक्सफॅम, क्रेडिट स्वीसचा डेटा वापरते; स्वतःचा डेटा नाही हा आक्षेप आणि ऑक्सफॅमच्या  निष्पक्षतेवर काही प्रश्नचिन्ह उभी आहेत हे मला मान्य आहे पण तरीही मला या रिपोर्टच्याबाबतीत ऑक्सफॅमवर विश्वास ठेवावासा वाटतो.

मला या रिपोर्ट बद्दल जे काही सांगायचे होते ते सांगून झाले आहे. आणि मला वाटतं तुझ्या अनुत्पादक संपत्तीविषयी तू विचारलेल्या प्रश्नाचं समाधानकारक उत्तर मी देऊ शकलो असेन. पण एक मुद्दा आणखी जाणवतो तो फॉर्च्यून मासिकातल्या २०१५ मधील या लेखात आला आहे यात मायकेल कझिन या डाव्या विचारसरणीच्या संपादकाला उद्घृत करीत लेखक क्रिस मॅथ्यूस विचारतो की, “जर खरेच १% लोकांकडे इतकी संपत्ती आहे तर मग बाकीचे ९९% लोक रस्त्यावर येऊन लढा देताना का दिसत नाहीत?”

याची मला दोन उत्तरे दिसतात. एक म्हणजे ब्रेक्झिट आणि ट्रम्पविजय या दोन घटना लोक रस्त्यावर आल्याच्या द्योतक आहेत. आणि लोकांनी याऐवजी जाळपोळ का केली नसावी? यासाठी मला वाटतं हा व्हिडीओ योग्य कारणे सांगतो.
“आपण जे आहे ते समजून न घेता जे असायला हवं तेच होतंय असं समजून आपले निर्णय घेत असतो. त्यामुळे लोकांना खरी विषमता जितकी आहे तितकी जाणवत नसावी आणि जितकी विषमता असणे त्यांना योग्य वाटते तितकी विषमता आहे अश्या समजुतीने त्यांचे निर्णय होत असावेत." हे या व्हिडीओचे सार आहे. मी सार दिले असले तरी तू व्हिडीओ पूर्ण पहाशील अशी मला खात्री आहे.


हे सगळं लिहिण्याच्या गडबडीत माझा या आठवड्याचा दाढीवरचा लेख बारगळला. त्याचे पाप तुझ्या माथ्यावर.  

Monday, January 9, 2017

आनंद आणि क्रौर्य (भाग ७)



सर्व प्राणी स्वसंरक्षण, काम, भय आणि भूक या प्रेरणांमुळे हिंसा करतात. शिकारी प्राणी या सर्व कारणांशिवाय केवळ नैसर्गिक अंतःप्रेरणेमुळेदेखील परपीडनात्मक हिंसा करतात. आणि मनुष्य त्याहीपुढे जाऊन केवळ आनंदासाठीदेखील हिंसा करू शकतो. आनंदासाठी जेंव्हा परपीडनात्मक हिंसा केली जाते तेंव्हा त्यात स्थल,काल आणि व्यक्ती निरपेक्ष क्रौर्याचा जन्म होतो असा मुद्दा मी सहाव्या भागात मांडला.

नंतर मला जाणवले की काही जण आनंदाचा शोध हीच नैसर्गिक प्रेरणा मानतील आणि त्यामुळे आनंदासाठी केलेली हिंसा ही देखील नैसर्गिक प्रेरणांमुळे केलेली असल्याने अश्या हिंसेतदेखील क्रौर्य नाही असा मुद्दा पुढे करू शकतील. परंतु या मुद्द्यासाठी, आनंद ही माणसाच्या मनाच्या बाहेर असलेली एखादी अदृश्य वस्तू आहे असे गृहीतक धरावे लागते. माझ्या मते एकरेषीय काळासामोरे स्वसंवेद्य काळाची होणारी जाणीव हेच माणसाच्या अतृप्त असण्याचे कारण आहे. त्यातून तो अनादी - अनंत अश्या एकरेषीय आणि एकदिश काळावर मात करण्यासाठी स्वसंवेद्य काळाच्या गाठी मरून ठेवतो. यातल्या काही गाठी आनंदाच्या असतात तर काही इतर भावनांनी ओथंबलेल्या असतात. त्यातल्या आनंददायक गाठी पुन्हा पुन्हा मारण्यासाठी त्याची धडपड चालू असते. या धडपडीत त्याला सर्वात मोठा आधार मिळतो तो शारीरिक प्रेरणांचा. म्हणून काम आणि भूक या पुन्हा पुन्हा उद्भवणाऱ्या शारीरिक प्रेरणांना शमविण्याच्या प्रयत्नात त्याच्यातील शिकारी जागा होतो. आणि हिंसेतून आनंद मिळाला हे कळताच आनंदासाठी हिंसा सुरु होते. म्हणजे हिंसा ही केवळ नैसर्गिक प्रेरणांमुळे होणारी कृती न राहता स्वसंवेद्य काळाची आनंददायी गाठ मारण्यासाठी केलेली कृती बनते. ही हिंसा नैसर्गिक हिंसेपेक्षा मला वेगळी वाटते म्हणून ते मला क्रौर्याची जननी वाटते.  

आता, माझ्या मते आत्मपीडनात्मक हिंसेमधून क्रौर्याचा जन्म कसा होतो ते आता लिहितो.

माणूस जरी सर्वभक्षी असला तरी त्याला आवश्यक शाकाहारी अन्न मुबलक प्रमाणात एकाच ठिकाणी मिळत नाही. छोटी आणि पुन्हा पुन्हा तुटणारी नखे, अपुरे वाढ झालेले सुळे, भलताच धीमा वेग, कमी शक्तीची घ्राणेंद्रिये, कान, डोळे आणि कमजोर स्नायू असलेली त्याची शरीररचना त्याला पूर्ण शिकारी बनवत नाही. त्याला निसर्गाने दिलेल्या ज्ञानेंद्रिय आणि कर्मेंद्रियांबरोबर अधिकची कृत्रिम उपांगे (शिकारीसाठी शस्त्रे आणि शाकाहारी अन्न मिळवण्यासाठी अवजारे) वापरावी लागतात. मृत प्राण्याचे सडलेले मांस किंवा आजारी प्राण्याचे मांस खाऊन पचवण्यास, त्याची पचनशक्ती कमी पडते. नैसर्गिक अवस्थेत मिळणारे बरेचसे अन्न, आहे तश्या कच्च्या स्वरूपात पचवणे, माणसाला जड जाते. म्हणून शिकार करण्यापासून ते अन्न शिजवण्यापर्यंत अनेक कामांसाठी त्याला टोळी करून राहावे लागते.

मुंग्या किंवा मधमाश्यांसारख्या टोळींने राहणाऱ्या प्राण्यांचं आयुष्य तुलनेने सोपं असतं. कारण टोळीतील त्यांचं स्थान देखील निसर्गानेच ठरवलेलं असतं. शिकारी, कामकरी मुंग्या किंवा मधमाश्यांना प्रजननाची अंगे नसतात. एकंच राणीमाशी असते. प्रजनन करू शकणारे नर दुसरे कुठलेही काम करू शकत नाहीत. आणि त्यांचे काम संपले की त्यांना संपवायला शिकारी मुंग्या / मधमाश्या मागेपुढे पाहात नाहीत. त्यामुळे त्यांची टोळी निसर्गाने बांधून दिलेले नियम पाळत मोठी होत जाते.  प्रचंड मोठी सभासदसंख्या असलेल्या टोळ्या बनवणं त्यांना कठीण जात नाही. टोळीत राहून प्रयोजनविरहित आयुष्य जगणं त्यांना कठीण जात नसावं.

पण माणसाच्या टोळ्या वाघ, सिंह, लांडगे, वानर यांच्यासारख्या असतात.  यातील सदस्यांचे केवळ नर आणि मादी एव्हढेच वर्गीकरण निसर्गाने करून दिलेले असते. बाकी त्यांनी टोळीसाठी कामकरी व्हावे की शिकारी की केवळ प्रजोत्पादन करणारा नर की केवळ राणी असे निर्णय निसर्ग घेऊन ठेवत नाही. या उलट निसर्ग प्रत्येक नराला आणि मादीला सर्व क्षमता कमी अधिक प्रमाणात देऊन ठेवतो. त्यामुळे प्रचंड मोठी सभासदसंख्या असलेल्या टोळ्या हे प्राणी उभारू शकत नाहीत. यांच्या टोळ्यांचा आकार कायम छोटा राहतो. इथपर्यंत माणूस आणि प्राणी सारखे असतात.पण पुढे जाऊन माणूस मात्र, निसर्गतः एकटा जन्मूनही, आणि जबाबदाऱ्यांचे वाटप निसर्गाने करून न देतासुद्धा, प्रचंड मोठ्या आकाराच्या टोळ्या उभारू शकतो.  

छोट्या आणि भांडकुदळ टोळ्यांपासून सुरवात करत माणूस मोठ्या टोळ्या उभारू कसा शकतो हा प्रवास मोठा विस्मयकारक आहे. त्याला सुरवात होते माणसाच्या जन्मापासूनच. माणसाच्या पिल्लाची गोष्टच न्यारी असते. ज्याला आपण पूर्ण वाढ झालेलं अर्भक म्हणतो ते निसर्गात स्वतःच्या हिमतीवर  जगण्याच्या दृष्टीने पूर्ण नसतं. बहुतांश प्राण्यांची पिल्ले जन्मल्यानंतर काही तासात किंवा काही दिवसातच आपले निसर्गदत्त अवयव वापरू शकतात. पण माणसाच्या पिल्लाचे कित्येक अवयव जन्मजात अवस्थेत नसतातच. ते जन्मल्यानंतर नंतर हळू हळू येऊ लागतात (उदा. दात) शरीरातील हाडांची देखील तीच अवस्था असते. नवजात अर्भकाच्या शरीरातील जवळपास ३०५ कूर्चासदृश हाडे नंतर २०६ पक्क्या हाडात बदलतात. इतकेच काय पण माणसाच्या पिल्लाचा मेंदू, अपेक्षित आकाराच्या ३०% आकाराचा असताना त्या पिल्लाचा जन्म होतो. आणि आईच्या कुशीतून बाहेर आल्यानंतर त्याची बाकीची वाढ पूर्ण होत जाते. त्यामुळे त्याला दोन पायावर उभं राहण्यासाठी, चालण्यासाठी, पळण्यासाठी, झाडावर चढण्यासाठी, पोहण्यासाठी, आपल्या मेंदूचा पूर्ण विकास करून घेण्यासाठी इतर प्राण्यांपेक्षा फार अधिक वेळ लागतो.

शारीरिक वाढीच्या अश्या अत्यंत संथ गतीमुळे माणसाची टोळीत राहण्याची गरज अजून वाढते. जुन्या शिकारी भटक्या टोळ्या तर कित्येकदा भटकण्याचा वेग कमी होऊ नये आणि शिकार सर्वांना पुरावी म्हणून नवजात अर्भकांना मारूनही टाकत असत, आणि वृद्धांना सोडून पुढे जात असत. टोळीत लहान आणि वृद्ध टोळीसदस्य वाढले की फिरण्याचा आणि शिकारीचा वेग कमी होतोच त्याशिवाय शिकारीचे, गोळा केलेल्या अन्नाचे वाटेकरी वाढतात. पण म्हणून त्यांना मारून टाकले तर टोळीचा आकार छोटा छोटा होत जाऊन टोळीचे फायदे मिळणे कमी कमी होत जाते.

म्हणजे ज्या अवस्थेत जन्माला आलो त्या अवस्थेत पंचमहाभूतांना सहन करण्याची ताकद नाही. निसर्गदत्त शरीरावयव वापरून शिकार करण्याइतकी ताकद नाही.  सर्वाहारी असून देखील शरीर पूर्णपणे शाकाहारी नाही आणि मांसाहारी देखील नाही.  आईच्या कुशीतून बाहेर पडताना, पुढे आयुष्यभर जे अवयव वापरायचे ते विकसित झालेले नाहीत. या सगळ्यातून मार्ग काढण्यासाठी जर टोळी बनवावी तर त्यात प्रत्येक टोळी सदस्य शरीररचनेच्या बाबतीत कमी अधिक प्रमाणात एकसारखा. आणि त्याने टोळीत कुठल्या जबाबदाऱ्या उचलायच्या ते देखील निसर्गाने ठरवून ठेवलेलं नाही. आणि त्यात भरीस भर म्हणून एकरेषीय आणि अपरिवर्तनीय अश्या काळासमोर स्वसंवेद्य काळाची जाणीव. त्यामुळे अतृप्त आनंद आणि अनंत कंटाळा कायमचे मानगुटीला बसलेले. हे सगळं एकत्र बघितलं की माणसाने यातून मार्ग कसा काढला असेल आणि तो निसर्गावर प्रभुत्व मिळवण्यात थोड्याफार प्रमाणात यशस्वी कसा झाला असेल त्याचा विचार करताना मी थक्क होतो.

माझ्या मते इथून पुढे, केवळ परपीडन करणारी हिंसा करू शकणारा माणूस इतर कुठल्याही प्राण्याकडे नसलेल्या दोन गोष्टी वापरतो. एक म्हणजे अमूर्त संकल्पना आणि दुसरी म्हणजे त्या अमूर्त संकल्पनेसाठी आत्मपीडन.

आनंद आणि क्रौर्य (भाग ६)



क्रौर्य; स्थल, काल आणि व्यक्तिसापेक्ष असावं, आणि क्रौर्य ही निसर्गदत्त स्वाभाविक गोष्ट नसून तो मानवी मनाचा खेळ असावा, हा निष्कर्ष मान्य करूनही मला तो पूर्णपणे पटत नाही. कारण या निष्कर्षातली व्यक्ती कोण ते आपल्या मनात पूर्णपणे स्पष्ट नसतं.

क्रौर्याच्या बाबतीत मला तीन गट दिसतात. पहिल्या गटात ज्याने कृती केली ती व्यक्ती, प्राणी, समाज किंवा व्यवस्था येतात. आपण या गटाला ‘कर्त्यांचा गट’ म्हणूया. दुसऱ्या गटात ज्यांच्याविरुद्ध ती कृती घडली ती व्यक्ती, प्राणी, समाज किंवा व्यवस्था येतात. आपण या गटाला ‘बळींचा गट’ म्हणूया. आणि शेवटी असतो, ‘तटस्थ निरीक्षकांचा’ तिसरा गट. (जर कर्ता, बळी आणि निरीक्षक समकालीन असतील तर तटस्थ निरीक्षक हा केवळ काल्पनिक गट असतो हे मान्य करूनही हा तिसरा गट मला महत्वाचा वाटतो. कारण जेंव्हा प्रश्न अस्मितांचा नसतो तेंव्हा गतकालीन घटनांबद्दल तटस्थ राहणे, किमान काही लोकांना तरी शक्य असते.)

जर आपण क्रौर्याची व्याख्या, 'कर्तासापेक्ष' करणार असू तर प्रत्येक वर्तनाची संगती सांगू शकत असल्याने कुठलेच वर्तन क्रूर ठरणार नाही. जर ती 'बळीसापेक्ष' करणार असू तर कर्त्यांचे प्रत्येक वर्तन क्रूरच भासेल. आणि जर ती 'निरीक्षकसापेक्ष' करणार असू तर आपल्याला क्रौर्याच्या गाभ्यापर्यंत पोहोचता येणार नाही. कारण एकंच वर्तन एकाच वेळी दोन निरीक्षकांना, किंवा दोन वेगवेगळ्या वेळी एकाच निरीक्षकाला, किंवा दोन वेगवेगळ्या स्थळांवर घडताना, दोन वेगवेगळ्या वस्तूंबाबत, जीवांबाबत घडताना; आत्यंतिक क्रूर किंवा त्यात क्रौर्याचा अंशदेखील नाही असे त्या निरीक्षकाचे मत होऊ शकते.

म्हणून क्रौर्याची व्याख्या करताना व्यक्तीसापेक्ष क्रौर्य मान्य करूनही तिथेच न थांबता, मी विचारांबरोबर पुढे जायला तयार होतो. कारण माझ्या मते स्थल, काल आणि व्यक्तीनिरपेक्ष क्रौर्य देखील अस्तित्वात असतं. ते हिंसेतून जन्माला येऊ शकतं आणि ते हिंसेशिवायदेखील जन्माला येऊ शकतं.

चौथ्या भागात, माणसासकट सर्व प्राण्यांत हिंसेमागे काम, भय आणि भूक या  प्रेरणा काम करता असतात. शिकारी प्राण्यांमधेतर हिंसा एक स्वयंसिद्ध नैसर्गिक प्रेरणा म्हणूनदेखील प्रकट होते असा मुद्दा मी मांडला होता. आपल्या सर्वसाधारण समजुतीप्रमाणे हिंसा शब्द परपीडनाशी जोडला गेलेला असतो.  म्हणून प्रथम, या परपीडनात्मक हिंसेचा आणि क्रौर्याचा मला जाणवलेला संबंध सांगतो, मग आत्मपीडनात्मक हिंसेचा आणि क्रौर्याचा संबंध सांगतो आणि मग हिंसेशिवाय उद्भवणारे क्रौर्य मला कसे जाणवते ते सांगतो.

सर्व प्राण्यांचे खाद्यसाखळीतील स्थान निसर्गदत्त आहे. अनेक प्राण्यांना, मांसाहार की शाकाहार अशी निवड करावी लागत नाही. त्यांच्यासाठीची निवड निसर्गाने आधीपासून करून ठेवलेली असते. जे प्राणी सर्वाहारी (सर्वभक्षी) असतात ते आपल्या सर्वभक्षी असण्याबद्दल संतुष्ट किंवा असंतुष्ट दिसत नाहीत. आपल्याला आहाराची निवड करावी लागते आहे. आपण कधी शाकाहारी तर कधी मांसाहारी असल्याने आपल्या वागण्यात विसंगती दिसते, आपल्याबद्दल कुठलेही आडाखे बांधता येत नाहीत, याबद्दल ते आनंदी किंवा दुःखी होत नाहीत. आपले निसर्गदत्त सर्वभक्षीपण, शिकारीपण त्यांनी स्वीकारलेले असते. किंबहुना, ते अस्वीकार करता येऊ शकते का? करावे का? कसे करावे? का करावे? याची त्यांना जाणीवसुद्धा नसते. प्रयोजनशून्य आयुष्याचा स्वीकार त्यांच्याकडून आपोआप केला जातो.  स्वसंवेद्य काळाची जाणीव नसल्याने, कंटाळा त्यांना अनंत न भासता सांत वाटत असावा आणि त्याला घालवण्यासाठीची त्यांची आनंदाची शोधयात्रा फारच लुटुपुटुच्या गोष्टींत संपत असावी. परिणामी त्यांना हिंसेत आनंद शोधावा लागत नसावा.  

पण माणसाची मात्र निसर्गाने गडबड करून ठेवली आहे. त्याची शरीररचना मांसाहार आणि शाकाहार या दोन्ही गोष्टीसाठी सोयीस्कर आहे. याचा अर्थ त्याने शाकाहारच करावा किंवा मांसाहारच करावा असा निर्णय निसर्गाने त्याच्या बाबतीत करून न ठेवता त्याला निवडीचे स्वातंत्र्य दिलेले आहे. त्याची मूळ प्रवृत्ती झाडावरून पडलेली फळे खाण्याची आहे आणि त्याचबरोबर जिवंत प्राण्याची शिकार करण्याची देखील आहे. त्यामुळे भूक नसताना, केवळ शिकार करण्याची सवय परिष्कृत करण्यासाठी हिंसा करणे ही देखील माणसाची नैसर्गिक प्रेरणा आहे. यामुळे तो स्वजातीय किंवा अन्यजातीय, खाद्य किंवा अखाद्य प्राण्यांची हत्या केवळ नैसर्गिक अंतःप्रेरणेने करू शकतो. अश्या हिंसेत मला क्रौर्य दिसत नाही.

परंतु मी आधी सांगितल्याप्रमाणे माणसाला स्वसंवेद्य काळाची जाणीव होत असल्याने, अनंत कंटाळ्यापासून दूर जाण्याची त्याची धडपड चालूच रहाते. संगीत, अभिनय, चित्र, शिल्प, नृत्य या कलांमधून मिळणारा आनंद वैश्विक असला तरी तो उपभोगण्यासाठी मनाची, शरीराची आणि परिस्थितीची अनुकूलता लागते. त्यामुळे या कलांमधून आनंद घेण्यात मर्यादा येतात. म्हणून मग जे जे शक्य आहे त्यातून आनंद मिळवण्याची माणसाची धडपड चालू होते. त्यात सर्वात प्रबळ असते ती काम प्रेरणा आणि भूकेची प्रेरणा. या दोघांच्या तृप्तीमधून माणसाला काही काळापुरता आनंद मिळतो. काम आणि भुकेचे शमन केल्यावर मिळणाऱ्या  आनंदाच्या अनुभूतीसाठी चित्र, शिल्प, अभिनय, संगीत, नृत्य इत्यादी कलांइतके शरीराचे, मनाचे आणि परिस्थितीचे अनुकूलन लागत नाही. त्यात शारीर इच्छांची देखील पूर्ती होते. आणि हा आनंद घेण्यासाठी आनंदसाधनेतील तज्ञ असण्याची आवश्यकता नसते. त्यामुळे इतर कलांपेक्षा कामशांती आणि क्षुधाशांतीचा आनंद स्वस्तात मस्त या धर्तीवरचा ठरतो. तो हवाहवासा तर असतोच. आणि तो मानसिक गरजेबरोबर शारीरिक गरजेतून येत असल्याने त्याची वारंवारता वाढते. यातूनच मग नैसर्गिकरित्या शिकारी असलेल्या माणसाकडून, स्वसंरक्षण, भूक किंवा अंतःप्रेरणेपोटी केलेल्या हिंसेच्या जागी सुरु होते आनंदासाठी केलेली हिंसा. ही इतर सर्व प्राण्यांपेक्षा वेगळी असल्याने, या परपीडादायी हिंसेत क्रौर्य प्रथम जन्माला येते, असे मला वाटते.

आनंद आणि क्रौर्य (भाग ५)



माझ्या मते क्रौर्याला ओळखणे थोडे किचकट आणि कठीण काम आहे. ज्याला आपण चटकन क्रूर म्हणू, ते थोडा विचार केल्यावर क्रूर नाही असे आपले आपल्यालाच वाटू शकते. क्रौर्याला आपण मृत्यू, हत्या, शिकारी किंवा सूडाच्या अनुषंगाने येणाऱ्या हिंसेशी संबंधित केल्याने क्रौर्याचे संपूर्ण स्वरूप ओळखण्यात अनेक अडचणी येतात.

त्यातली पहिली अडचण म्हणजे माणसाला इतर सजीव आपल्यापेक्षा क्रूर वाटतात. हरणांना, सश्यांना आणि इतर शाकाहारी प्राण्यांना काय वाटतं ते माहिती नाही पण रक्ताने माखलेले तोंड घेऊन शिकारीचे लचके तोडत क्षुधाशांती करणारी सिंह किंवा तरसांची झुंड माणसांना मात्र क्रूर वाटते.

दुसरी अडचण म्हणजे एका माणसाला किंवा एका समूहाला जे वर्तन क्रूर वाटेल तेच वर्तन इतरांना क्रूर वाटेलच असे नाही. शाकाहारी माणसांना मांसाहारी लोक क्रूर वाटतात. मांसाहारी लोकांना कच्चे मास खाणारे आदिवासी लोक क्रूर वाटतील. कुणाला मृत व्यक्तींचे शरीर जाळून टाकणे क्रूर वाटेल, तर कुणाला ते पुरून सडवणे क्रूर वाटेल, तर कुणाला ते दख्मा (टॉवर ऑफ सायलेन्स) मध्ये गिधाडांनी खाण्यासाठी सोडणे क्रूर वाटेल.

तिसरी अडचण म्हणजे क्रूरतेची व्याख्या कालपरत्वे बदलत जाते. जे जुन्या काळी समाजमान्य होते ते वर्तमानकाळात क्रूर वाटू शकते. राजगादीसाठी पित्याचा किंवा भावांचा खून करणे आज क्रूर वाटत असले तरी एकेकाळी ते समाजमान्य होते कारण पिता देखील असेच काही करून गादीवर आलेला असे. केवळ सैनिकांनाच नव्हे तर युद्धात जिंकलेल्या प्रदेशातील नागरिकांना कंठस्नान घालणे हे देखील एकेकाळी समाजमान्यच होते.

चौथी अडचण म्हणजे क्रूरतेची पातळी ही पाहणाऱ्याच्या कोमलतेच्या पातळीवर देखील अवलंबून असते. लहानपणी जी गोष्ट क्रूर वाटते ती मोठेपणीही क्रूर वाटेलंच असं नाही. सैनिकी प्रशिक्षण घेण्यास आलेल्या उमेदवाराच्या मनातील क्रौर्याच्या परिसीमेची पातळी प्रत्यक्ष धुमश्चक्री अनुभवलेल्या सैनिकांच्या पातळीपेक्षा बरीच खाली असते.

पाचवी अडचण म्हणजे क्रूरतेची पातळी ही पाहणाऱ्याच्या अनुभव आणि परीपक्वतेवर अवलंबून असते.  गांडुळांवर मीठ टाकणे किंवा मुंग्यांना चिरडणे किंवा पक्ष्यांना गलोलीने दगड मारून जखमी करणे किंवा चतुराच्या शेपटीला धागे बांधणे किंवा फुलपाखरांचे पंख चिमटीत घट्ट धरणे लहानपणी क्रूर भासत नाही पण तेच मोठेपणी क्रूर वाटू शकते.

सहावी अडचण म्हणजे एकाच कृतीची साधने बदलली  की त्यातलया क्रौर्याची आपल्या मनातली पातळी बदलते. लाथाबुक्क्यांनी तुडवून रक्तबंबाळ करून मारणे आणि तलवारीने किंवा चाकूने मरून टाकण्यात, लाथाबुक्क्यांनी तुडवणे चाकू तलवारीपेक्षा जास्त क्रूर वाटते.  पण हीच तुलना बंदूक आणि तलवारीत केल्यास तलवारीने मारणे क्रूर वाटते. तर पुढे जाऊन बंदूक आणि विमानातून टाकलेल्या बॉम्ब मध्ये बंदुकीने केलेली हत्या अधिक रानटी आणि क्रूर वाटते.  

सातवी अडचण म्हणजे एकाच कृतीची भौगोलिक किंवा शारीरिक जागा बदलली की तिच्यातील क्रौर्याचे प्रमाण आपल्याला कमी जास्त भासते. म्हणजे सीमेवर युद्धक्षेत्रात केलेल्या सैनिकांच्या हत्येपेक्षा, युद्धक्षेत्रापासून दूर, सीमेच्या आत नागरिकांची हत्या अधिक क्रूर वाटते. किंवा पोटात सुरी खुपसून केलेलया खुनापेक्षा गळा चिरून, डोळे फोडून केलेला खून अधिक क्रूर वाटतो.

आणि आठवी अडचण म्हणजे हत्येतील व्यक्ती बदलली की त्यातील क्रौर्य बदलते. सैनिकांपेक्षा नागरिकांची हत्या क्रूर वाटते. पुरुषांपेक्षा स्त्रियांची हत्या क्रूर वाटते आणि प्रौढांपेक्षा लहानग्यांची हत्या क्रूर वाटते.

या सर्वांवरून क्रौर्याच्या बाबतीत एक निष्कर्ष असा निघू शकतो की ते स्थल, काल आणि व्यक्तिसापेक्ष असावं. आणि क्रौर्य ही निसर्गदत्त स्वाभाविक गोष्ट नसून तो मानवी मनाचा खेळ असावा.

हा निष्कर्ष जरी बरोबर असला तरी तो मला पूर्णपणे बरोबर वाटत नाही.

आनंद आणि क्रौर्य (भाग ४)



संगीत, नृत्य, अभिनय, लेखन, वाचन, चित्रकला, शिल्पकला इत्यादी कलांच्या प्रकटनातून किंवा त्यांच्या रसास्वादातून आपण एकरेषीय काळाला विसरून जाऊ शकतो आणि एकमेकांना चिकटून नसलेल्या काळबिंदूना अनुभवू शकतो. या कलांमुळे आपली सूर्यसापेक्ष एकरेषीय काळाची जाणीव हरपते आणि आपण स्वसंवेद्य काळाला अनुभवू शकतो. आपल्याला अवर्णीय आनंदाचा प्रत्यय येतो. एकरेषीय काळ कसा भुर्र्कन उडून गेला ते जाणवून हा आनंद आपल्याला अजून हवाहवासा वाटतो. आनंद  मिळवण्याचे हे प्रकार समाजमान्य असल्याने आपल्याला हा आनंद योग्य वाटतो. पण योग्य अयोग्य ही मानवी मूल्य आहेत आणि   आनंद ही मूल्यनिरपेक्ष जाणीव आहे. त्यामुळे ज्याला समाजाने निषिद्ध मानले किंवा विघातक मानले त्या गोष्टींमधूनदेखील कालजयी आनंदाचा प्रत्यय येऊ शकतो. अमली पदार्थांचे सेवन करणारे कित्येकदा कालातीत होणे अनुभवण्याचे वर्णन करतात आणि पुनःपुन्हा तो अनुभव घेण्याचा प्रयत्न करतात. म्हणजे समाजाने निषिद्ध किंवा अयोग्य मानलेल्या गोष्टीतही एकरेषीय काळ विसरवून टाकण्याचे सामर्थ्य असते. आपण या आनंदाला मान्य करतो, त्याला अयोग्य ठरवतो पण त्याला क्रौर्याचा जनक मानत नाही.

आपल्या लेखी क्रौर्याची सुरवात हिंसेतून होते. जेंव्हा  इंग्लिश इतिहासकार James Froude म्हणतो, "Wild animals never kill for sport. Man is the only one to whom the torture and death of his fellow creatures is amusing in itself." किंवा अमेरिकन लेखक Mark Twain म्हणतो, "Of all the creatures [man]...is the only one--the solitary one--that possesses malice....He is the only creature that inflicts pain for sport, knowing it to be pain...all creatures kill...man is the only one...that kills in malice, the only one that kills for revenge." तेंव्हा हे आपल्या मनातील क्रौर्याच्या व्याख्येच्या जवळ जाणारे असते. (यातील James Froude साहेबांचे म्हणणे नंतर झालेल्या शास्त्रीय संशोधनामुळे चुकीचे ठरले.)

सर्व प्राणी हिंसक वर्तन करू शकतात. शाकाहारी प्राण्यांच्या हिंसक वर्तनामागे प्रदेशावर, मादींवर किंवा कळपावर स्वामित्व दाखवण्याची गरज आणि प्रजनन काळात आपण सुयोग्य नर आहोत हे दाखवणे या नैसर्गिक प्रेरणा असतात. यासाठी ते स्वजातीमधील आणि परजातीमधील प्राण्यांवर हिंसक हल्ला करू शकतात. याचा अर्थ शाकाहारी प्राण्यांत दिसून येणारी हिंसा स्वयंसिद्ध अशी नैसर्गिक प्रेरणा नसून ती काम आणि भय या मूळ प्रेरणांचा प्रकट आविष्कार आहे.

मांसाहारी प्राण्यांच्या हिंसक वर्तनामागे वरील सर्व कारणांबरोबर भूक ही अजून एक महत्वाची प्रेरणा असते. पण याचा अर्थ असा नव्हे की मांसाहारी प्राणी भूक नसल्यास हिंसा करीत नाहीत. मुंग्यांच्या काही जाती इतर मुंग्यांच्या वसाहतींवर युद्ध म्हणता येईल असे आक्रमण करतात आणि त्यांना एकतर मृत्यू किंवा गुलामी हे दोनच पर्याय देतात. पोलर बेअर (ध्रुवीय अस्वल) भूक नसतानादेखील सार्डीन माश्यांची कत्तल करते. मानवाला जवळचे चिंपांझी किंवा जलचरांतील डॉल्फिन मासे देखील कित्येकदा खाद्य नसलेल्या इतर प्राण्यांची किंवा आपल्याच टोळीतील नवजात अर्भकांची हत्या करताना दिसतात. कळपात राहणारे कुत्रे, लांडगे, कोल्हे, तरस यांच्यासारखे श्वान कुळातील प्राणी; किंवा वाघ, सिंहांसारखे जंगली तर मांजरीसारखे मार्जार कुळातील पाळीव प्राणी देखील भूक नसताना केवळ अंतःप्रेरणांमुळे हिंसा करताना आढळतात. कदाचित शिकार करण्याची सवय अजून परिष्कृत करणे ही त्यांच्या भूक नसताना केलेल्या शिकारीच्या मागील प्रेरणा असावी.  म्हणजे मांसाहारी प्राण्यांत हिंसक वर्तनामागे कामप्रेरणा, किंवा भय किंवा भूक या प्रेरणा काम करताना दिसतातच, याशिवाय हिंसा एक स्वयंसिद्ध नैसर्गिक प्रेरणा म्हणूनदेखील प्रकट होते.  म्हणजे मानवेतर प्राणी आनंदासाठी हिंसा करत असतील असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

आता आपण माणसांकडे वळूया. खाद्यसाखळीत माणसाला स्वतःचे निसर्गदत्त स्थान नाही. तो सर्वाहारी असल्याने त्याचा मांसाहार अनैसर्गिक नाही.  याबरोबरच नैसर्गिक प्रेरणांशिवाय स्वतःची मूल्यव्यवस्था उभारणारा आणि त्यानुसार नैसर्गिक वर्तनातदेखील योग्य अयोग्य काय? ते ठरवणारा माणूस हा एकमेव प्राणी आहे. माणसाची सगळी मूल्यव्यवस्था त्याला पशूंपासून वेगळे होण्यास शिकवणारी आहे. आपण केलेल्या मूल्यव्यवस्थेच्या नियमांप्रमाणे एखाद्याचे वर्तन निंदनीय असेल तर आपण त्याचे वर्णन पशुतुल्य किंवा पाशवी वर्तन असेच करतो. त्यामुळे आपल्याला पशूंपासून वेगळे दाखवण्याच्या नादात, सर्वाहारी माणसाला शाकाहार हे उच्च मूल्य वाटते. आणि भुकेसाठी केलेली हिंसादेखील माणसाला क्रूर वाटू लागते.

खाद्यसाखळीशिवाय इतर प्राण्यांना निसर्गात आपले स्थान काय याबद्दल चिंता नसते. पण माणसाला मात्र निसर्गाच्या केंद्रस्थानी किंवा शीर्षस्थानी स्वतःला पाहायला आवडते. त्यातून मग भूक नसताना, शाकाहार उच्च मूल्य मानणारी माणसे शिकार करायला लागतात.आपल्या शिकारीची मिळकत दिवाणखान्यात टांगतात. ही शिकार मग खेळात बदलते. चित्रकला, शिल्पकला, संगीत, नृत्य, लेखन, वाचन, अभिनय याबरोबरच वेळ घालवण्यासाठी माणूस शिकार करतो.  आणि माणसाला हिंसेतून आनंद मिळतो असे दिसू लागते. मग तो आनंदासाठी हिंसा करतो असे वाटू लागते. अश्या तऱ्हेने आधी हिंसेतून आनंद मग आनंदासाठी हिंसा असे चक्र सुरु होते. जेंव्हा या चक्राचा आनंदासाठी हिंसा हा भाग सुरु होतो, तेंव्हा मानवी मूल्यव्यवस्थेला मोठा धक्का बसतो आणि या आनंदासाठी केलेल्या हिंसेला आपण क्रौर्याचे नाव देतो.

मानवी हिंसा केवळ इतर प्राण्यांकडे रोखलेली नसते, तर ती इतर मानवांकडेदेखील रोखलेली असते. स्वामित्वभाव त्याला इतरांप्रती हिंसक करतो. आणि त्याच्या किंवा त्याच्या कुटुंबियांच्या किंवा त्याच्या मालमत्तेच्या बाबतीत पूर्वी घडून गेलेली हिंसा त्याला भविष्यकाळात सूड घेण्यास उद्युक्त करते. म्हणजे माणसासाठी पूर्वी घडून गेलेली हिंसा येणाऱ्या हिंसेचे कारण बनू शकते. अशी सूडातून उद्भवणारी हिंसा क्षुधाशांती, खेळ किंवा आनंदासाठी नसून मनःशांतीसाठी असते, त्यामुळे तिची तीव्रता आणि तिचे स्वरूप भयावह असते. ही हिंसा आपोआप क्रूर वाटते.

म्हणजे आनंदासाठी किंवा सूडासाठी केलेल्या हिंसेला आपण अयोग्य ठरवतो आणि त्याहून पुढे जाऊन आपल्याला अश्या हिंसेत क्रौर्याचा उगम दिसतो. हे समजायला सोपे असले तरी माझ्या मते यात क्रौर्याचे संपूर्ण स्वरूप ओळखण्यात आपण कमी पडतो आहोत.