Sunday, May 1, 2016

निर्गुणी भजने - सुनता है गुरु ग्यानी

निर्गुणी भजनांची रचना जास्त करून कबीरजींच्या आणि गोरक्षनाथांच्या नावावर आहे. सर्व भजने गुरु शिष्य परंपरेचे गुणगान करणारी आहेत आणि नाथपंथीय भाषेचा, शैव संप्रदायाचा या भजनांवरचा प्रभाव पाहता, कबीरजींचा ओढा इस्लाम पेक्षा नाथपंथाच्या तंत्र मार्गाकडे आणि कुंडलिनी जागृतीच्या हठयोगी मार्गाकडे होता असे वाटते.


सगुण साकाराचे गुणगान न करता निर्गुण निराकाराचे आणि त्याच्याशी असलेल्या सर्वांच्या ऐक्याची ग्वाही देतात म्हणून या भजनांना निर्गुणी भजने म्हणतात. बहुतेक निर्गुणी भजने, देवाप्रतीच्या भक्तीचे आणि देवाच्या शक्तीचे, कृपेचे किंवा प्रेमाचे वर्णन करण्याऐवजी स्वतःला ओळखण्यासाठी दिलेली साद आहेत. ज्ञानेंद्रियांतून होणाऱ्या जगाच्या जाणीवेतून आणि मनाच्या अवस्थांतून उद्भवणाऱ्या काम, क्रोध, लोभ, मद, मोह, मत्सर रूपी भावनांच्या कल्लोळातून स्वतःला कसे सावरावे आणि आपल्या मूळ स्वरूपाकडे कसे पोहोचावे याबद्दल मार्गदर्शन करतात.

मला निर्गुणी भजनांचे तीन प्रकार दिसतात.


१) ज्यात साधनेचे वर्णन आहे आणि हठयोग साधनेच्या तंत्राचे निरुपण आहे.
२) ज्यात भावनांच्या कल्लोळात सापडलेल्या मनाला अंतिम सत्याची करून दिलेली आठवण आहे.
३) ज्यात आपल्या गुरुची किंवा परमेश्वराची करुणा भाकली आहे.


मी पहिल्या प्रकारात मोडणाऱ्या भजनांबद्दल प्रथम लिहीतो. माझा आणि योगाचा संबंध, 'घोरत केलेले शवासन कितीही  वेळ करू शकणे', इतकाच आहे आणि हठयोगाशी तर दुरूनही नाही, त्यामुळे माझे संपूर्ण लिखाण हे प्रचीती नसलेल्या आणि साधनेची सुरवात देखील न केलेल्या अतिसामान्याचा कल्पनाविलास आहे, हे नमूद करून पहिले भजन तेच घेतो जे बाबांना यु ट्यूब वर ऐकवले होते.


भजन असे आहे,


सुनता है गुरु ग्यानी ग्यानी ग्यानी
गगन में आवाज हो रही झीनी-झीनी झीनी-झीनी


पहिले आए, आए आए, पहिले आए, नाद बिंदु से पीछे जमया पानी पानी हो जी |
सब घट पूरण पूर रह्या है, अलख पुरुष निर्बानी हो जी ll 1 ll


सुनता है गुरु ग्यानी ग्यानी ग्यानी
गगन में आवाज हो रही झीनी-झीनी झीनी-झीनी


वहां से आया पटा लिखाया, तृष्णा तो उने बुझाई बुझाई |
अमृत छोड़सो विषय को धावे, उलटी फाँस फंसानी हो जी ll 2 ll


सुनता है गुरु ग्यानी ग्यानी ग्यानी
गगन में आवाज हो रही झीनी-झीनी झीनी-झीनी


गगन मंडल में गौ बियानी, भोई पे दई जमाया जमाया |
माखन माखन संतों ने खाया, छाछ जगत बपरानी हो जी … ll 3 ll


सुनता है गुरु ग्यानी ग्यानी ग्यानी
गगन में आवाज हो रही झीनी-झीनी झीनी-झीनी


बिन धरती एक मंडल दीसे, बिन सरोवर जूँ पानी रे
गगन मंडलू में होए उजियाला, बोले गुरु-मुख बाणी हो जी ll 4 ll


सुनता है गुरु ग्यानी ग्यानी ग्यानी
गगन में आवाज हो रही झीनी-झीनी झीनी-झीनी


ओऽहं सोऽहं बाजा बाजे, त्रिकुटी धाम सुहानी रे |
इडा पिंगला सुखमन नारी, सुन धजा फहरानी हो जी ll 5 ll


सुनता है गुरु ग्यानी ग्यानी ग्यानी
गगन में आवाज हो रही झीनी-झीनी झीनी-झीनी


कहत कबीरा सुनो भई साधो, जाय अगम की बानी रे..
दिन भर रे जो नज़र भर देखे, अजर अमर वो निशानी हो जी … ll 6 ll


सुनता है गुरु ग्यानी ग्यानी ग्यानी
गगन में आवाज हो रही झीनी-झीनी झीनी-झीनी


या भजनातले किंचित ओळखीचे शब्द होते इडा पिंगला नारी. कबीरजी बोलीभाषेचा वापर करतात. त्यामुळे नारी म्हणजे नाडी असणार हे समजून मी इडा पिंगला या सुखमन ( सुख देणाऱ्या) नाडी आहेत असा अर्थ लावला होता. पण ते तितकेच.  


काही वर्षापूर्वी बायकोच्या आग्रहाखातर अल्पावधीसाठी योगासनांच्या वर्गाला गेलो होतो. तिथल्या योगाचार्यांच्या बोलण्यात आले की आपल्या शरीरात ७२,००० नाडी असतात (याचे नाड्या असे अनेकवचन अर्थाला मारक ठरते असे मला वाटते). त्यातल्या तीन प्रमुख नाडी म्हणजे इडा पिंगला आणि सुषुम्ना नाडी. मग एकाएकी जाणवले की सुनता है गुरु ग्यानी मध्ये पण  कुमारजींच्या तोंडून कबीरजी 'सुखमन' म्हणत असले तरी त्या बोलीभाषेतल्या सुखमनचा अर्थ सुषुमन किंवा सुषुम्ना आहे. इथपर्यंत येऊन माझी गाडी अडकली. माझी योगासनांमधली प्रगती पाहून माझे शिक्षक लवकर विरक्तीच्या मार्गावर जाणार असे दिसू लागले म्हणून मी तिथे जाणे सोडले. पण ती ७२,००० नाडीची गोष्ट डोक्यात बसली होती. मग मी प्राणायामातले नाडीशोधन नाही जमले तरी, निराळ्या अर्थाने नाडीशोधनाच्या मागे लागलो.  


मग हे कळले की या इडा आणि पिंगला नाडी म्हणजे प्राणशक्तीच्या संचाराचे घाटरस्ते आहेत तर सुषुम्ना नाडी म्हणजे सरळसोट एक्स्प्रेस हाय वे आहे. या प्राणशक्तीला कुंडलिनी असे म्हणतात. आणि ती जागृत झाली की साधकाला अवर्णनीय आनंदाचा प्रत्यय येतो. मग, दीक्षा देताना ओशो शिष्याच्या भुवयांच्या मध्ये आपली दोन बोटे टेकवत आहेत असे छायाचित्र पाहिलेले आठवले. त्याचे वर्णन 'शक्तिपात' असे वाचलेले आठवले. आणि साधनेशिवाय, तात्पुरत्या कालावधीसाठी कुंडलिनी जागृत करण्याचा तो एक बाह्य मार्ग आहे हे कळले. त्याशिवाय कायम स्वरूपी कुंडलिनी जागृत करण्यासाठी हठयोगातील खेचरी मुद्रेचा अभ्यास किंवा प्राणायामातील मूल बंध, उड्डीयान बंध, जालंधर बंध आणि कुंभक यांचा नियमित सराव करावा लागतो. त्याशिवाय सद्गुरुचे मार्गदर्शन असावे लागते, अशी माहिती मिळाली.


कुंडलिनीचे कोडे शब्दबद्ध वर्णनाने सुटते आहे असे वाटत होते. पण अजून मनाचे पूर्ण समाधान होत नव्हते. वेळ मिळेल तसा आणि जे मिळेल ते वाचत  होतो. त्यातून हे कळले की, त्या ७२,००० नाडीमध्ये म्हणजे डॉक्टर जी नाडी मोजतात ती येत नाही. तर या ७२,०००० नाडी आपल्या सूक्ष्मदेहात असतात. आणि कुंडलिनी शक्ती देखील सूक्ष्मदेहात असते. तिचे स्थान आणि तिचा प्रवास आपल्या शरीराच्या दृश्य अवयवांच्या नावांचा संदर्भ देऊन सांगितला तरी तो चालू असतो सुक्ष्म देहात.


मग हे सूक्ष्म देह किंवा चेतना देह प्रकरण काय आहे ते शोधायच्या मागे लागलो. जसे आपल्या दृष्य देहात चयापचयाचे अंतर्गत अवयव, ज्ञानेंद्रिये, कर्मेंद्रिये, सूत्रसंचालन करण्यासाठी मेंदू, रक्तवाहिन्यांचे आणि चेतापेशींचे जाळे असते; तसेच या सूक्ष्म देहात प्राणशक्तीच्या संचारासाठी ७२,००० नाडींचे जाळे असते. नाडी म्हणजे रस्ते हे विसरायचे नाही. दृष्य शरीरातील विविध बिंदुंजवळ या नाडी एकमेकांना विळखे घालतात. त्याला चक्र असे म्हणतात. त्यामुळे शरीरात अनेक चक्र असतात. पण त्यातील सात चक्र महत्वाची मानली जातात. सुषुम्ना नाडी आपल्या पाठीच्या मणक्याच्या खालच्या टोकापासून ते डोक्यावरील टाळूपर्यंत सरळ जाते  तर इडा आणि पिंगला तिला नागमोडी विळखे घालत शरीराच्या अधोभागातून ऊर्ध्व भागाकडे  जातात. या उर्ध्वगामी प्रवासात या तीनही नाडी एकमेकांना सात ठिकाणी विळखे घालतात. तीच ही सप्त चक्रे. त्यांची स्थाने सांगताना शरीराच्या समोरच्या बाजूच्या अवयवांचा उल्लेख केला असला तरी ती ही सर्व चक्र सूक्ष्मदेहात, पाठीच्या मणक्याच्या जवळ असतात हे लक्षात ठेवायचे.


सर्वात खाली माकडहाडाजवळ मूलाधार चक्र (इथे कुंडलिनी साडेतीन विळखे घालून वसते), त्याच्यावर जननेंद्रियाजवळ  स्वाधिष्ठान चक्र, नाभीजवळ मणिपूर चक्र, हृदयाजवळ अनाहत चक्र, कंठाजवळ विशुध्द चक्र, दोन्ही भुवयांच्या मध्ये आज्ञा चक्र आणि सर्वात वर डोक्याच्या टाळू जवळ जिथे सुषुम्ना नाडी संपते तिथे सहस्रार चक्र आहे असे हठयोग सांगतो.  हे सगळे मला किती पटले तो भाग सोडला तरी याचा सांधा, 'सुनता है गुरु ग्यानी' शी जुळवायला मदत झाली ती सुखटणकरांच्या पुस्तकाची.


पण त्यातही पहिल्या कडव्यातले नाद बिंदू चे कोडे काही सुटत नव्हते. मग एकदा वाचनात आले की, सहस्रार चक्राच्या खाली आणि आज्ञा चक्राच्या वर, डोक्यावर जिथे शेंडी ठेवली जाते त्या स्थानाला बिंदू असे म्हणतात. तिथून बिंदू विसर्ग होत असतो, म्हणजे जीवन रस पाझरत असतो. कंठाजवळ असलेल्या विशुद्ध चक्राला वापरून त्याचे अमृतात रुपांतर करता येते. हे अमृत, तोंडातील टाळू जवळ ललना चक्र नावाचे एक दुय्यम चक्र असते, तिथे साठवून ठेवता येते आणि मनुष्य मृत्यू लांबवू शकतो. हे वाचताना मला ज्ञानोबा माउलींच्या चरित्रातील १४०० वर्षे जगलेले हठयोगी चांगदेव आठवले. सामान्यांना विशुध्द चक्र वापरून बिंदू विसर्गाचे अमृत कसे करावे ते कळत नाही म्हणून त्यांच्या बाबतीत हा बिंदू विसर्ग नाभीजवळ मणिपूर चक्रात जातो आणि शारीरिक वृद्धत्व येते.

इथ पर्यंत तुम्ही पोहोचला असाल तर, 'सुनता है गुरु ग्यानी' च्या अस्पष्ट रित्या प्रकट होणाऱ्या अर्थाने गोंधळ उडवला असून देखील कुमारजींच्या विलक्षण स्वराने  मला जसे या भजनाशी बांधून ठेवले तसेच तुम्हालाही बांधले आहे हे स्पष्ट आहे. आणि मला सख्य करण्यासाठी, प्रकट झालेल्या शब्दामागील मूळ विचार, भावना आणि अनुभूती शोधण्याचे समान व्यसन असलेले मित्र मिळालेत याचा आनंद आहे. पण मला वाटते, ज्यांचे कुठलेही प्रमाण देणे मला शक्य नाही अश्या अमूर्त संकल्पना असलेला हा भाग खूप लांबला आहे, म्हणून इथेच थांबतो आणि पुढील भागात या भजनाचा मला लागलेला अर्थ लिहितो.  मी गाण्याची लिंक देतो आहे. माझा पुढचा भाग लिहून होईपर्यंत या उत्कट शब्दसुरांचा आनंद तुम्ही पण घ्या. कदाचित, मूळ अर्थाकडे माझ्यापेक्षा अधिक जवळ जाणारा अर्थ तुम्हाला जाणवेल.



Tuesday, April 26, 2016

निर्गुणी भजने - प्रस्तावना

मला गाण्यातलं फार कळत नाही. रागांची नावं वगैरे तर अजिबातच नाही. शाळेत संगीताच्या तासाला मी दाणी बाईंचा फार आवडता विद्यार्थी असावा. कारण रागांची नावे, त्यांची लक्षणगीते, ते कधी म्हणावेत याचे संकेत, या किंवा अश्या सारख्या सर्व प्रश्नांना तोंडी परीक्षेत मी केवळ एकच उत्तर देत असे, 'आठवत नाही'. त्यामुळे माझी तोंडी परीक्षा लवकर आटपायची आणि लेखी पेपर तर माझ्या पुढे बसलेल्या मुलाचा तपासला की माझे मार्क आपोआप ठरायचे. त्यामुळे बाईंच्या आयुष्यातील अनेक मौल्यवान क्षण मी वाचवले आहेत याची मला खात्री आहे. पण माझ्या मते मी उत्तम कानसेन आहे. सूर मला मोहात पाडतात. मनावर आलेली मरगळ घालवतात.

मला वाटत संगीताबद्दलची आवड तयार करून मला आपल्या कानसेन घराण्याचा शागीर्द करून घेण्याचे श्रेय माझ्या बाबांकडे जाते. माझे बाबा शास्त्रीय संगीत कमी ऐकत असले तरी भक्ती संगीत आणि नाट्य संगीताचे चाहते होते. पंडित जसराज, कुमार गंधर्व, पंडित भीमसेन जोशी, वसंतराव देशपांडे, अभिषेकीबुवा, किशोरीताई आमोणकर हे त्यांचे आवडते गायक. तुटपुंज्या पगारात त्यांनी एक छान रेकॉर्ड प्लेयर घेतला होता आणि त्यांच्या आवडत्या गायकांच्या रेकॉर्ड ते मोठ्या हौसेने विकत आणायचे. लहानपणी कुमारजींची निर्गुणी भजने मी आवडीने ऐकायचो असे माझी आई सांगते. मी तीन चार वर्षाचा असताना, माझ्या लहान भावाच्या जन्मानंतर एके दिवशी, आता हे छंद परवडायचे नाहीत असे वाटून त्यांनी तो रेकॉर्ड प्लेयर आणि त्या रेकॉर्ड्स घरातून काढून टाकल्या. मी चौथीत गेल्यावर, ताप काढून त्यांना फिलिप्सचा टू इन वन टेपरेकॉर्डर घ्यायला लावला. पण त्यांनी त्यातल्या रेडीओलाच जवळ केले. नाही म्हणायला, सुरेश वाडकरांची 'ओंकार स्वरूपा'ची आणि भीमसेन जोशींची 'सुन भाई साधो'ची, अश्या दोन कॅसेटस त्यांनी आणल्या होत्या. पण निर्गुणी भजने घरातून गेली ती गेलीच. बाबांनी जणू काही आपलं संगीत प्रेम आवरूनच घेतलं होतं.

मग मी मित्रांकडून कॅसेटस आणू लागलो. वाढदिवसाला मिळालेल्या पैशातून किंवा बक्षीसाच्या पैशातून विकतही घेऊ लागलो. त्यात सगळं काही होतं. आधी किशोर कुमार आला, मग हेमंत कुमार, मग मन्ना डे, मग तलत मेहमूद, मग अजून एक ट्रॅक त्यात वाढला तो म्हणजे इगल्स, एल्विस प्रेसले, आणि मग बिली जोएल, मायकेल जॅक्सन. मग सी ए च्या अभ्यासाची आर्टीकलशिप सुरु झाली आणि माझा स्टायपेंड पण सुरु झाला. त्यातून कॅसेटस विकत घेणं सोपं झालं. त्यानंतर माझा ट्रॅक एकदम बदलून गेला आणि मी वाद्य संगीताकडे वळलो. उस्ताद झाकीर हुसेन, पं. हरिप्रसाद चौरसिया, पं रविशंकर ऐकू लागलो. मग ओशोंच्या आश्रमातील ध्यानासाठीचे संगीत ऐकू लागलो. रोज (Rose) मेडीटेशन, गार्डन ऑफ बिलव्हेड, बॅशोज पॉण्ड, ओपन विंडो हे माझे सी ए चा अभ्यास करतानाचे आवडते अल्बम्स होते. तोपर्यंत बाबा, आपल्या कानसेन घराण्याच्या शागीर्दाची धडपडत चालणारी प्रगती लांबूनच बघत होते. मग पैसे कमवू लागलो आणि वाद्य संगीताच्या जोडीला बाबांचे लाडके पंडीत जसराज, कुमारजी, भीमसेनजी, वसंतराव आणि अभिषेकी बुवा कधी आले ते कळलेच नाही. मी अधाश्यासारखं ऐकत होतो. आता शागीर्दाच्या साथीला उस्ताद स्वतः (म्हणजे बाबा) पण येऊ लागले. आणि आम्हा कानसेनांची मैफल रंगू लागली. सगळे गायक आवडत होते पण मनात मोठ्ठ घर केलं कुमारजींनी. त्यांचे गीत वर्षा, मला उमजलेले बालगंधर्व, स्वरांजली ऐकता ऐकता हाती लागली 'निर्गुण के गुण' ची कॅसेट. त्यानंतर घरात निर्गुणी भजने पुन्हा आली ती कायमचीच.

सात आठ वर्षापूर्वीची गोष्ट आहे. यु ट्यूब ची मजा घेत होतो पण बाबांना यु ट्यूबवर दाखवण्यासारखं काही मिळत नव्हतं. एक दिवस काम करताना कंटाळा आला म्हणून जरा सर्फ करत होतो तर माझ्याकडच्या कुमारजींच्या कॅसेटमधली माझी आवडती 'उड जायेगा हंस अकेला', 'हिरना' ही निर्गुणी भजनं मिळाली. ती ऐकता ऐकता, माझ्याकडच्या कॅसेटमध्ये नसलेली अजून अनेक निर्गुणी भजनं सापडली. नंतरच्या एका रविवारी बाबांना बसवून ऐकवलं. ते पण फार खूष झाले होते. त्यांच्याकडचा रेकोर्ड प्लेयर गेल्यावर त्यांचं हे आवडतं भजन त्यांनी पण वीस एक वर्षांनी ऐकलं असावं. त्यांच्या चेहऱ्यावरचा आनंद बघून मी यु ट्यूबला मनोमन लाखो धन्यवाद दिले होते.

त्या दिवशी बाबांना ऐकवलेलं भजन होतं, 'सुनता है गुरु ग्यानी'. भजन फार सुंदर. वेगळेच शब्द. शेवटच्या चरणातील, 'कहे कबीरा सुन भाई साधो' मुळे हे कबीराचे आहे ते कळले होते. पण कुमारजींचा स्वर्गीय सूर ऐकताना शब्दांकडे लक्ष कमी जायचे. हे फक्त ऐकूनच आपण काहीतरी फार पवित्र, मंगल करतोय असे वाटायचे. आणि शब्द सुरांच्या त्या अनवट रचनेचा अर्थ न कळता सुद्धा तिचा वारंवार आनंद घ्यायचो. नंतर एकदा आंतरजालावर या रचनेचे शब्द मिळाले. आणि आपल्याला काही कळत नाही या माझ्या निष्कर्षावर शिक्का मोर्तब झाले. पण भजनाची गोडी काही कमी झाली नाही.

जोपर्यंत शब्द सुरात घोळून येत होते तोपर्यंत सुरांची मोहिनी इतकी होती की शब्दांकडे दुर्लक्ष होत होते. पण जेंव्हा शब्द अक्षरांच्या स्वरूपात आले, तेंव्हा मात्र त्यांचा अर्थ आपल्याला कळत नाही आहे हे डाचू लागले. कुठे काही मिळेल तर शोधणे चालू होते. त्याशिवाय स्वतःचे अर्धवट का असेना पण डोके चालवणे होतेच. पण अर्थ सुस्पष्ट लागत नव्हते. मग एक दिवस 'डॉ स म परळीकरांचे', 'सार्थ निर्गुणी भजने' हे पुस्तक हाती आलं. हे छोटेखानी पुस्तक खूप सुंदर आहे. त्यात कबीरांची २१ तर इतर संतांची ९ निर्गुणी भजने आहेत. लेखक स्वतः, एम ए च्या विद्यार्थ्यांना कबीर भजने सात आठ वर्षे शिकवत होते असे त्यांनी प्रस्तावनेत सांगितले आहे. त्यामुळेच की काय पण पुस्तकाची मांडणी मूळ भजन, मग शब्दार्थ आणि मग लेखकाला उमजलेला भावार्थ अशी थोडीशी क्रमिक पुस्तकांसारखी आहे. या पुस्तकाने माझी अर्थासाठीची भूक अंशतः का होईना पण भागवली खरी. किंवा ही निर्गुणी भजने समजण्यासाठीची पूर्वपीठीका आणि त्यांचा अर्थ कसा लावावा त्याचे दिग्दर्शन या पुस्तकाने अतिशय उत्तम रीतीने केले.

शब्दार्थ जरी एकसारखे असले तरी भावार्थ मात्र प्रत्येक माणसाला त्याच्या आकलनाप्रमाणे वेगवेगळे वाटू शकतात. आणि निर्गुणाचे वर्णन सगुण शब्दांनी केले असल्याने त्यात अनेक अर्थ लपले असतात किंवा त्यातून अनेक अर्थ निघू शकतात. शाळेतील दाणी बाई जर संगीताबरोबर कबीर आणि हठयोग शिकवत असत्या तर या दोन विषयांवरील माझे प्रभुत्व, संगीताच्या अभ्यासाइतकेच प्रगल्भ आहे याचे प्रमाणपत्र त्यांनी स्वहस्ते दिले असते आणि मलाही ते मान्य आहे. पण ज्ञान वाटल्याने वाढते या सुविचाराचा अनुभव घेताना मला अजून एक अनुभव आलेला आहे की अज्ञान वाटल्याने कमी होते, म्हणून मला आवडलेल्या निर्गुणी भजनांचे माझ्या अल्पमतीला लागलेले भावार्थ लिहून ठेवायचा संकल्प केला आहे. यात डॉ. परळीकरांचे पुस्तक, सिंगिंग एम्प्टीनेस हे लिंडा हेस यांचे पुस्तक, आंतरजालावरची माहिती हा पाया आणि त्यावर माझे मुक्त चिंतन करू शकीन असे आत्ता तरी वाटते आहे. या प्रयत्नात माझे अज्ञान उघडे पडले तर इथले मित्र मदत करतील आणि मला, आपल्या आकलनाचा फायदा करून देतील अशी खात्री आहे.

Friday, April 1, 2016

अपाचे लोकांची दंतकथा आणि यमराज

शाळा संपली. शाळेतले मित्र तुटले. आणि कॉलेज मध्ये एकटा पडलेल्या मला नवीन मित्र मिळाला. Saumitra S Manohar. त्याला पण कराटेचे वेड आणि मला पण. तो पण ब्रूस ली, जॅकी चॅन, सॅमो हॉन्ग चा भक्त आणि मी पण. त्याला पण पिक्चरचा शौक आणि मला पण. त्याच्याकडे पण पैसे नसायचे आणि माझ्याकडे पण. पण त्याच्याकडे दोन गोष्टी माझ्यापेक्षा जास्त होत्या. एक म्हणजे व्ही सी आर आणि दुसरा म्हणजे मोठा भाऊ. त्याचा मोठा भाऊ सौरभ मितभाषी. त्याच्याकडे मी पहिल्यांदा कॉम्प्युटर हाताळला. विंडोज ९२ वर माऊस वापरून क्लिक पहिल्यांदा सौरभच्याच कॉम्प्युटरवर केले. मग सौमी आणि सौरभचे ऑडीओ आणि व्हीडीओ कॅसेट चे कलेक्शन मला त्यांच्या घरी बोलावू लागले.


इंडियाना जोन्स, घोस्ट बस्टर्स, स्पेस बॉल्स हे सगळे तिकडे बघितले. हॅरिसन फोर्ड, रिक मोरानीस, मेल ब्रुक्स या मंडळींशी परिचय झाला आणि न संपणारे प्रेम प्रकरण सुरु झाले ते इथेच. स्टीवन स्पीलबर्ग, जॉर्ज लुकास या महान लोकांचा परिचय झाला तो देखील इथेच. मग एका दुपारी सौमीने  आणला नवीन पिक्चर. फॉर अ फ्यू डॉलर्स मोर (बहुदा सौरभ ने आणला असावा , आणि सौमीने आम्हाला बघायला बोलावले).  हिरो होता कोणी एक क्लिंट इस्टवूड नावाचा माणूस. आणि मग सुरु झाले वेस्टर्न / काऊबॉय चित्रपटांचे वेड. सौमीने  काऊबॉय हॅट पण आणलेली होती. कॉलेजच्या एका traditional day ला तर तो काऊबॉय बनून आलेला होता. मग एक दिवस सौरभ ने वेस्टर्न चित्रपटांच्या संगीताची ऑडीओ कॅसेट आणली. पुरेशी जुनी झाल्यावर मी ती माझ्या घरी आणली. सगळे इंस्ट्रूमेंटल संगीत होते. शब्द काहीच नाही. त्यातली एक ट्यून फार आवडली. मी आणि सौमी रस्त्याने जाताना बरेच वेळेला ती म्हणत किंवा शीळेवर वाजवत असू. ट्यून होती मॅकानाज गोल्ड नावाच्या चित्रपटाची. हा पिक्चर बघायचा राहून गेला कॉलेजमध्ये असताना.




मग पुढे पैसे कमवू लागल्यावर स्वतःचं कलेक्शन चालू केलं तेंव्हा मॅकानाज गोल्डची डी व्ही डी घेऊन ठेवली. त्यात ती ट्यून ज्या गाण्याची आहे ते गाणे पण बघितले. "ओल् टर्की बझर्ड". गाणे प्रचंड आवडले होते. मुलांना शाळेत सोडायला जाताना कधी कधी मी त्या गाण्याचे पहिले कडवे (तेव्हढेच मला पाठ आहे) म्हणतो. म्हणून त्यांना पण ऐकून माहीत झाले.


आणि दोन आठवड्यापूर्वी रविवारी दुपारी मुलं मस्ती करत होती म्हणून त्यांना गप्प करण्यासाठी माझा सी डी / डी व्ही डी चा खण उघडला आणि जो हाताला लागेल तो चित्रपट बाहेर काढून पोरांना लावून दिला. लागला मॅकानाज गोल्ड. म्हटलं बघा हा पिक्चर. मी जे गाणे सकाळी कधी कधी म्हणतो ते याच पिक्चर मधले आहे. पिक्चर सुरु झाला. टायटल्स संपली आणि जोस फेलीसिआनोच्या आवाजातले गाणे लागले. ग्लेन केनॉनच्या निर्मनुष्य, तांबड्या - लाल, रखरखीत आणि उजाड भूप्रदेशावर उडणारे गिधाड दुरून दिसते आणि सूत्र संचालक आपल्याला एक गोष्ट सांगायला सुरू करतो… मग थोडे गाणे… मग पुन्हा थोडी गोष्ट… मग पुन्हा उरलेले गाणे असा तो पहिला सीन आहे…  ती गोष्ट आणि ते गाणे आंतरजालावरून उचलून, खाली देतोय.


(Speech)
There's an old story
the way the Apaches tell it;
A man was riding in the desert
and came across a vulture
the kind they call turkey buzzards
in Arizona, sittin' on a rock.


"Hey," the man says, "how come you
old turkey buzzard's sittin' here?
I saw you flying over Hadleyberg,
and I didn't want to meet up with you...
so I turned around and come this way."


Old turkey buzzard says:
"That's funny,
I was only passing through that town.
I was really coming over here
to wait for you."


(Jose Feliciano sings)
Ol Turkey Buzzard, Ol Turkey Buzzard
Flyin, Flyin high,
He's just waiting
Buzzard just a-waiting
Waiting for something down below the dive
Old Buzzard knows that he can wait
Cause every mother's son has got a date,
A date with Fate.. With fate


He sees men come, he sees men go,
Crawling like ants on the rocks below
The men will steal, the men will dream
And die for gold onthe rocks below
Gold, Gold, Gold, they just gotta have that gold
Gold, Gold, Gold, they'll do anything for gold


(Speech)
A thousand years ago, in the southwest, there was an Apache legend. It told about a hidden canyon guarded by the Apache gods and rich with gold. As long as the Apaches kept the canyon a secret and never touched the gold, they would be strong...powerful. That was the legend.


When the spanish conquistadores came, they searched for the canyon, they called it canyon del oro, meaning canyon of gold, but they never found it


Three hundred years later, the Americans came. They heard about the legend but called it, "The Lost Adams". That was because a man named Adams saw it once or so he said. But whether he did or not, he never saw anything again because the Apache's burned out his eyes.


Everybody knew about the legend and a lot of people believed it: Canyon del oro; The Lost Adams. Then for a while there back in 1874, they called it McKenna's Gold.


(Jose Feliciano sings)
Ol Turkey Buzzard, Ol Turkey Buzzard
Flyin, Flyin high,
He's just waiting
Buzzard just a-waiting
Waiting for something down below the dive
Old Buzzard knows that he can wait
Cause every mother's son has got a date,
A date with Fate.. With fate


He sees men come, he sees men go,
Crawling like ants on the rocks below
A whiff of gold and off they go
to die like rats on the rocks below
Gold, Gold, Gold, they'll do anything for gold
Gold, Gold, Gold, gotta have McKenna's gold


वर दिलेल्या लिंक मधला चित्रपटाच्या सुरवातीच्या सीनचा आवाज जरा हळू आहे. म्हणून speech शिवाय फक्त गाण्याचा हा व्हिडीओ,




कधी कशाची कशाला लिंक लागेल ते काही सांगता येत नाही. त्या दिवशी हा सीन बघताना एकदम लिंक लागली ती पुराणातल्या एका कथेशी. कथा गरुडाची. विष्णूच्या वाहनाची. या गरुडाची आई विनता. (काही जण विनिता म्हणतात, तर काही जन विनुता म्हणतात. पण मी पहिल्यांदा वाचले होते तेंव्हा तिचे नाव विनता वाचले होते म्हणून माझ्या लेखी ती विनता). गरुडाचे आईवर फार प्रेम. आई म्हातारी झालेली असते. आता तिचा अंत:काळ जवळ आलेला असतो. गरुडाला ती कल्पना देखील सहन होत नाही. म्हणून तो आईला आपल्या पाठीवर बसवतो आणि सुदूर, दुर्गम अश्या पर्वतावर घेऊन जातो. तिथे पोचतो तो यमराज त्याचीच वाट पहात उभे असतात. म्हणतात, तुझ्या आईचा मृत्यू इथेच लिहिलेला होता. म्हणून मी इथेच तिची वाट पहात उभा होतो. इतके बोलून, विनताचे प्राण घेऊन यमराज निघून जातात.


आणि आज हे सगळे लिहायला बसलो तर कॉलेज पासूनच्या प्रिय मित्र सौमी, त्याचा मितभाषी मोठा भाऊ सौरभ, त्यांच्या घरी घालवलेल्या अनेक दुपारच्या वेळा, तिथे पहिल्यांदाच बघायला मिळालेले अनेक चित्रपट, अभिनेते, दिग्दर्शक, ऐकायला मिळालेले संगीत, आणि त्यातून तयार करून ठेवलेल्या आठवणी सगळं काही उगाच आठवलं.

Monday, March 7, 2016

स्वानंदचा बावरा आणि कबीराचा निरंजन

एक एक सकाळ एक एक नवीन गाणं घेऊन येते. आणि मग तेच गाणं दिवसभर माझा ताबा घेऊन बसतं. दोन दिवसापूर्वी असंच झालं. "हजारो ख्वाहिशे ऐसी" या  चित्रपटातलं, "बावरा मन देखने चला एक सपना" हे गाणं आठवलं. स्वानंद किरकिरे साहेबांनी एकंच शब्द वापरला आहे "बावरा" पण काय मौज केली आहे !


या "बावराला" समर्पक शब्द मला मराठीत सापडला नाही. पण त्याला जवळ जाणारा एक शब्द आहे बेभान. तुम्हाला अजून चांगला शब्द सापडला तर कमेंट मध्ये सुचवा. गाण्याचे बोल खाली देतोय.


बावरा मन देखने चला एक सपना


बावरे से मन की देखो बावरी हैं बातें
बावरी से धड़कने हैं, बावरी हैं साँसें
बावरी सी करवटों  से, निंदिया दूर भागे
बावरे से नैन चाहे, बावरे झरोखों से, बावरे नजारों को तकना
बावरा मन देखने चला एक सपना
बावरे से इस जहाँ मैं बावरा एक साथ हो
इस सयानी भीड़ मैं बस हाथों में तेरा हाथ हो
बावरी सी धुन हो कोई, बावरा एक राग हो
बावरे से पैर चाहें, बावरें तरानो के, बावरे से बोल पे थिरकना
बावरा मन देखने चला एक सपना


बावरा सा हो अंधेरा, बावरी खामोशियाँ
थरथराती लौ हो मद्धम, बावरी मदहोशियाँ
बावरा एक घुंघटा चाहे, हौले हौले बिन बताये, बावरे से मुखड़े से सरकना
बावरा मन देखने चला एक सपना


हा चित्रपट आणि त्यातलं हे गाणं  माझ्या लग्नानंतर जवळपास पाच वर्षांनी आलं.मी हा चित्रपट पाहिलेला नाही, त्यामुळे तिथे हे गाणे कुठल्या संदर्भात मांडले आहे ते मला माहिती नाही. पण त्यातलं दुसरं कडवं मला तर मला अजूनही वेड लावतं. तरूण वयात, कुणीतरी आपल्या प्रेमात पडलं असताना, सळसळत्या उर्जेने, अख्खं जग बदलण्याचा जोर आपल्या मनगटात आहे असा विश्वास मनात असताना, कुठलाही प्रियकर जे विचार करत असेल ते इतक्या समर्पक शब्दात बाकी कुठेही मांडलेले मला दिसले नाहीत.


"बेभान जगात फिरताना मला तितकीच बेभान साथ हवी आहे. बेभान जगात राहूनही भान न हरपलेल्या लोकांच्या गर्दीत तुझा हात माझ्या हातात असू दे."     


हे गाणं वाचताना जी मजा येते तितकीच बहार शंतनू मोईत्रा च्या संगीताने उडवून दिली आहे. ही आहे त्या गाण्याची यु ट्यूब वरची लिंक. 



गाणं गुणगुणत क्लासला जायची तयारी करत होतो, बावरा शब्दाच्या पुनरावर्तनामुळे होणारा आनंद अनुभवत होतो, आणि गंमत झाली.


एकदम अजून एक गाणं आठवलं. एकाच शब्दाची पुनरावृत्ती करून मन मोहून टाकणारी रचना. फक्त इथे बेभान जगात तितकेच बेभान जगण्याची इच्छा नाही. तर त्याच्याउलट जगाचे सारे रंग शेवटी डागाळलेले, कलंकित, काळे आहेत आणि त्यांचे हे स्वरूप कळल्यामुळे गीताचा  रचनाकार, परमेश्वराच्या निष्कलंक रंगात मिसळून जाण्याची इच्छा धरतो आहे. शब्द आहेत संत कबीर दासांचे तर स्वर आणि संगीत कुमार गंधर्वांचे. यात अंजन म्हणजे काळा / कलंकित, तर निरंजन म्हणजे काळेपणाचा लवलेश नसलेला / निष्कलंक,  हे ध्यानात ठेवलं तर रचनेचा अर्थ आपोआप उलगडतो.  


"राम निरंजन न्यारा रे
अंजन सकल पसारा रे...


अंजन उत्पति ॐकार
अंजन मांगे सब विस्तार
अंजन ब्रहमा शंकर इन्द्र
अंजन गोपिसंगी गोविन्द रे


अंजन वाणी अंजन वेद
अंजन किया ना ना भेद
अंजन विद्या पाठ पुराण
अंजन हो कत कत ही ज्ञान रे


अंजन पाती अंजन देव
अंजन की करे अंजन सेव
अंजन नाचे अंजन गावे
अंजन भेष अनंत दिखावे रे


अंजन कहाँ कहाँ लग केता
दान पुनी तप तीरथ जेता
कहे कबीर कोई बिरला जागे
अंजन छाडी अनंत ही दागे रे


राम निरंजन न्यारा रे
अंजन सकल पसारा रे...


ही आहे राम निरंजनची यु ट्यूब लिंक.






बावरा मध्ये आयुष्याचा प्रवास सुरु होतानाची लगबग आहे. तर राम निरंजन मध्ये तो प्रवास पूर्ण करून आलेले शहाणपण आहे. बावरा ची रचना ओढ लावते तर राम निरंजन ची रचना हुरहूर, चुटपूट लावते. बावरा म्हणजे, रंगलेल्या गरब्यातून आपल्या मित्राने किंवा मैत्रिणीने बाहेर धावत येऊन आपल्या हाताला धरून खेचत त्या गरब्यात आपल्याला घेऊन जाण्याचा अनुभव आहे. तर राम निरंजन म्हणजे, सूफी साधकाने स्वतःभोवती मारलेली धुंद गिरकी आहे. बावरा म्हणजे,  सुस्नात होऊन, प्रसन्न मनाने, उगवतीच्या प्रकाशात, पक्ष्यांच्या किलबिलाटात केलेली मोठ्या प्रवासाची सुरवात आहे तर राम निरंजन म्हणजे मावळतीच्या प्रकाशात, गावाच्या वेशीत शिरून त्या प्रवासाचा शेवट होत असताना दूरच्या देवळातून ऐकू आलेले एकतारीवरचे भजन आहे. बावरा म्हणजे, जमिनीतून नुकतंच उगवलेलं वडाचं झाड आहे तर राम निरंजन म्हणजे त्या झाडाची पूर्ण वाढ झालेली आणि खाली जमिनीत पुन्हा पोचलेली पारंबी आहे. बावरा म्हणजे नुकत्याच जन्मलेल्या तान्हुल्याच्या चेहऱ्यावरचं निर्व्याज हसू आहे तर राम निरंजन म्हणजे अनुभवसंपन्न आणि किल्मिषविरहीत वृद्धाच्या चेहऱ्यावरचं कृतकृत्य हसू आहे.


नेहमी एकंच गाणं आठवतं आणि माझा दिवस भारून टाकतं पण परवा मात्र शब्दाच्या पुनरावर्तनाचा खेळ करणारी, आणि प्रवासाची निष्कपट सुरवात ते प्रवासाचा अनुभवसंपन्न शेवट हा प्रचंड मोठा पल्ला दाखवणारी दोन गाणी एकाच वेळेला आठवली आणि मी स्वानंद साहेबांच्या साथीने सुरू केलेला प्रवास संत कबीरांच्या हाताला धरून पुरा करू शकलो.

---oOo---

Thursday, March 3, 2016

भारतीय राष्ट्रवाद, जेएनयु, भारतविरोधी घोषणा आणि देशद्रोह (भाग ७) घोषणा, सरकार आणि आपण

-----------------------------------------------------------

मला सर्व २९ घोषणांचा तपशील मिळाला नाही. म्हणून ज्यांच्याबद्दल सर्वत्र जोरदार चर्चा झाली त्याबद्दलच बोलतो. ज्या क्रमाने ह्या घोषणा दिल्या गेल्या तो क्रम मला माहीत नाही, म्हणून मी मला आठवल्या त्या क्रमाने त्यांबद्दल लिहितो.    


पहिली घोषणा "पाकिस्तान झिंदाबाद", ही घोषणा भावनिक दृष्ट्या संपूर्णतः देशद्रोहाची आहे. ज्या देशाने आपल्या देशाबरोबर एक अप्रत्यक्ष आणि तीन प्रत्यक्ष युद्धे लढली, ज्या देशाने आपल्या देशात असंख्य अतिरेकी घुसवले, त्या देशाचा जयघोष आपल्या भूमीवर होणे कुठल्याही देशप्रेमी नागरिकाला आवडणार नाही. आणि ही घोषणा ऐकून माझे रक्त देखील खवळून उठले.


परंतु आपल्या सरकारने अजून पाकिस्तान बरोबर युद्ध घोषीत केलेले नाही. पाकिस्तानने आपल्याला  तसा दर्जा दिलेला नसताना देखील आपण पाकिस्तानला Most Favoured Nation चा दर्जा १९९६ पासून दिलेला आहे. आणि विद्यमान सरकारने सत्ताग्रहण केल्यानंतर देखील तो काढून घेतला नाही आहे. बाकी सर्व शेजारी राष्ट्रांशी, चीनच्या String of Pearls च्या धोरणावर बेतलेले आपले परराष्ट्र धोरण स्थिर होत असताना, पाकिस्तानच्या बाबतीत मात्र आपले परराष्ट्रीय धोरण अजूनही चाचपडताना दिसते. विद्यमान सरकार, पाकिस्तानी सरकारशी वाटाघाटी कराव्यात की नाही? पाकिस्तानी लष्कराला आणि आतंकवाद्यांना रोखण्यासाठी तेथील सरकारवर दबाव आणावा की नाही याबद्दल अजूनही साशंक आहे. त्यामुळे सर्व भारतीयांच्या मनातील पाकिस्तान हे शत्रूराष्ट्र सरकारच्या आणि कायद्याच्या दृष्टीने अजूनही शत्रूराष्ट्र नाही असेच दिसते. असे असताना त्याच चाचपडणाऱ्या सरकारने केवळ पाकिस्तान झिंदाबाद अश्या घोषणांसाठी एखाद्याला देशद्रोही मानून न्यायालयात उभे करणे म्हणजे हरण्याची खात्री असलेला खटला लढविणे आहे.


त्यामुळे बाकी काही नसले तरी राजकीय विरोधकांना सरकार विरुद्ध बोलायला एक आयते कोलीत मिळते. सरकारची इच्छा देशद्रोह्यांना शिक्षा करण्याची असेल तर ती साध्य न होता या आरोपावरचा खटला केवळ धुरळा उडवेल, विरोधकांबरोबर सरकारचे देखील नाक कापले जाईल आणि सर्वसामान्य जनतेचा बुद्धिभेद करणे विरोधी पक्षाला सोपे जाऊन, गमावलेला जनाधार मिळणे विरोधकांना किंचित का होईना पण सोपे होईल. जोपर्यंत एखाद्या देशाविरुद्ध आपले सरकार युद्ध जाहीर करीत नाही तोपर्यंत कायद्याच्या दृष्टीने पाकिस्तान झिंदाबाद किंवा USA झिंदाबाद अगदी गेलाबाजार श्रीलंका, भूतान किंवा नेपाळ झिंदाबाद हे सगळे सारखे.


दुसरी घोषणा, "इंडिया गो बॅक", ही भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यातील सायमन गो बॅकवर बेतलेली असल्याने तिला भारतीयांच्या मनात वेगळे वलय आहे. ही घोषणा दिली होती पंजाब केसरी लाला लजपत राय यांनी. तत्कालीन सायमन कमिशनला विरोध करताना पंजाबच्या सिंहाने स्कॉट साहेबांच्या लाठ्या छातीवर झेलल्या होत्या आणि त्यानंतर त्यांचा दुर्दैवी अंत झाला होता. ज्या ब्रिटीश सरकारने जालियन वाला बाग हत्याकांडास जबाबदार असलेल्या जनरल डायरला कुठलीही शिक्षा न करता केवळ सेवामुक्त केले आणि ज्या ब्रिटीश जनतेने लाखो रुपयांची थैली देऊन त्याचा सत्कार केला त्याच ब्रिटीश सरकाने स्कॉट साहेबाला देखील लाला लजपत रायांच्या मृत्यूच्या जबाबदारीपासून मुक्त केले होते. कारण भारतीयांच्या दृष्टीने जरी ब्रिटीश साम्राज्य अकल्याणकारी असले तरी  ब्रिटीशांच्या दृष्टीने त्यांचे भारतातील राज्य भारतीयांच्या कल्याणाचे होते आणि जनरल डायर, सुपरींटेंडंट जेम्स स्कॉट सारखे अधिकारी त्यांचे कर्तव्य योग्य रित्या बजावीत होते.


आज थोड्या फार प्रमाणात काश्मीरी लोकांच्या मते काश्मीरमध्ये भारतीय सैन्याचे अस्तित्व अकल्याणकारी आहे असे भासवण्यात तेथील फुटीरतावादी यशस्वी ठरत आहेत. तर भारत सरकार आणि सर्व भारतीयांच्या दृष्टीने आपला काश्मीरवरील हक्क कायदेशीर आणि तिथे आपल्या सैन्याचा वावर तेथील जनतेसाठी कल्याणकारी आहे. एक गोष्ट लक्षात ठेवावी लागेल की सायमन कमिशन भारतात येईपर्यंत ब्रिटीश राज्यकर्त्यांना, "आपल्याला भारत लवकरात लवकर सोडून जावे लागणार आहे" याची जाणीव झाली होती. त्यामुळे त्यांनी वापरलेले उपाय दीर्घकालीन नसून कमी कालावधीत लवकर नियंत्रण आणण्यासाठी आवश्यक असे होते. आपल्या सर्वांना हे ठरवावे लागेल की काश्मीर जर आपल्याला सोडून द्यायचे नसेल, गेली सहा दशके आपण तिथे केलेला सैन्यावरचा खर्च निष्फळ होऊ द्यायचा नसेल तर ‘इंडिया गो बॅक’ या घोषणेला ब्रिटीश सरकारसारखी प्रतिक्षिप्त क्रियेसारखी प्रतिक्रिया देऊन चालणार नाही. इथे थंड डोक्याने काम करून, पडत असलेल्या ठिणगीला जास्त हवा कशी मिळू शकणार नाही त्याबद्दल काळजी घेतली पाहिजे. दीर्घ फायद्यासाठी अल्पसा तोटा सहन करायची तयारी दाखवली पाहिजे. अन्यथा आपली अवस्था (Epirus) एपिरसचा राजा (Pyrrhus) सारखी होऊन, इतिहासाच्या पानात आपली नोंद "लढाई जिंकण्यासाठी युद्ध हरणारी"  पिढी म्हणून होईल याची आपल्याला जाणीव ठेवावी लागेल. ही घोषणा म्हणजे देशद्रोह आहे का? याचा उत्तर माझ्यासाठी तरी हो असेच आहे पण त्यासाठी देशद्रोहाचा खटला भरून ह्या प्रकरणास अधिक हवा देणे म्हणजे देशाच्या आतापर्यंतच्या काश्मीरमधील कामास सुरुंग लावणे होईल. आणि तो अजून मोठा देशद्रोह ठरेल.


तिसरी घोषणा "तुम कितने अफझल मारोगे, हर घर से अफझल निकलेगा", आणि "सायमन गो बॅक" च्या घोषणेनंतर झालेल्या लाठीहल्ल्यानंतर लाला लजपत रायांनी केलेल्या भाषणातील "माझ्यावर मारलेला प्रत्येक फटका हा ब्रिटीश सरकारच्या शवपेटीवरचा फटका आहे"  हे वाक्य मला एका पातळीवर आंदोलनकर्त्यांच्या एकसारख्या मनोवस्थेला दाखवणारे वाटते.  नंतर २० वर्षात ते वाक्य खरे ठरले होते. पंजाब केसरीचे हुतात्मा होणे अनेक स्वातंत्र्य सैनिकांना जन्म देऊन गेले होते.  त्यामुळे ही घोषणा देशद्रोहाची असून देखील त्यावर तीव्र प्रतिक्रिया देऊन काश्मीरच्या फुटीरतावाद्यांना हुतात्मे उभे करण्यास मदत करण्याऐवजी सरकारने देशद्रोहाच्या आरोपाखाली अफजल गुरु बाबतीत  विरोधकांचा दुटप्पीपणा पुढे आणणेच फायद्याचे ठरेल. कायद्याच्या मार्गाने चालण्याचा आणि सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयाला अंतिम मानण्याचा निश्चय जर सरकारने केला असेल तर तो सर्व बाबतीत खरा करून दाखवावा लागेल.  मग त्यात इशरतचा खटला असेल किंवा याकूबचा किंवा नथुरामचा. इथे सरकार जर आपला तो बाळ्या दुसऱ्याचं ते कार्ट असा न्याय करेल तर ते सरकारच्या नैतिक ताकदीला मारक ठरेल.


माझ्या दृष्टीने या दोन्ही घोषणा देशद्रोह असल्याने त्या देणारे नक्की कोण आहेत ते ओळखून त्यांच्या पुढील हालचालींवर नजर ठेऊन, त्यांच्याकडून घोषणा देण्यापेक्षा काही अधिक मोठ्या देशविघातक कारवाया होताना त्यांना पकडून त्या मोठ्या गुन्ह्याखाली त्यांना अटक केल्यास अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा मुद्दा न येता सरकार आपले कायदा व सुव्यवस्था पाळण्याचे कार्य योग्य रित्या पार पाडू शकेल.


चौथी घोषणा "भारत की बरबादी तक जंग रहेगी"ही तर सरळ सरळ देशद्रोह आहे. त्यामुळे वर सांगितलेला या घोषणा देणारे देशद्रोही कोण ते शोधणे ही सरकारची कायदेशीर जबाबदारी आहे. समृद्ध लोकशाहीत, सरकारी पक्ष असतो आणि विरोधी पक्ष असतो. पण आपल्या देशात मात्र विरोधी पक्ष सरकारला देशहितापासून ढळू न देण्याचे घटनादत्त कार्य करताना दिसण्याऐवजी सरकारला खाली पाडण्यासाठी आपली सर्व शक्ती पणाला लावताना दिसत आहे. विरोधी पक्षाने सत्ताकांक्षी असणे सर्वमान्य आहे पण सत्तातूर असणे मात्र देशहिताला मारक आहे. दुर्दैवाने भारतातील विरोधी पक्षांबाबतचे चित्र गेल्या दशकापासून फार आशादायी नाही आणि पूर्वाश्रमीचा सत्ताधारी पक्ष आज विरोधात बसल्यावर स्वतःची रणनीती वापरण्याऐवजी जुन्या विरोधी पक्षाने घालून दिलेल्या पायंड्यावर मार्गक्रमण करण्यात धन्यता मानतो आहे. त्यामुळे चित्र अजूनच भयाण होते आहे.


निवडणुकीच्या वेळी विद्यमान सत्ताधाऱ्यानी अधिकृत माध्यमांऐवजी वापरलेला सोशल मिडियाचा, गेली ५० -६० वर्षे  सत्तेत असताना मागील सरकारने अनेक प्रकारे उपकृत करून ठेवलेला अधिकृत माध्यमांचा आणि उपकृत केलेल्या नोकरशहांचा वापर आता विरोधात बसलेला सत्तातूर पक्ष करणार नाही असे समजणे म्हणजे दुधखुळेपणाचे ठरेल.  त्यामुळे आपण राजकीय गुण मिळवण्याचा प्रयत्न करतोय असे न वाटू देणे आणि विरोधकांना अयोग्य ठिकाणी अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा मुद्दा उपस्थित करण्यास कारण न देणे अशी तारेवरची कसरत सरकारला करावी लागणार आहे.


याशिवाय, हमे चाहिये आझादी, मनुवाद से आझादी, ब्राह्मणवाद से आझादी, संघ से आझादी या घोषणा म्हणजे देशद्रोह होऊ शकत नाही हे सांगायला आपल्याला कुठलेही इतिहासाचे किंवा कायद्याचे पुस्तक उघडायची गरज नाही.


म्हणजे माझ्या मते काही घोषणा देशद्रोही असून देखील केवळ घोषणा दिल्या म्हणून सरकार जर विद्यार्थ्यांवर देशद्रोहाचा आरोप लावणार असेल तर नखाच्या कामाला कुऱ्हाड वापरण्याची किंवा देशप्रेमाच्या फांदीवर बसून तिलाच तोडण्याची शेखचिल्ली वृत्ती सरकार दाखवत आहे असे म्हणणे योग्य होईल. देशद्रोहाचे आरोप न्यायालयात टिकणे अत्यंत कठीण असते. कारण न्यायालय कायद्याचा शब्दशः अर्थ तर लावतेच पण शब्दांच्या मागील कायद्याच्या मूळ अर्थाला हरताळ फासला जाणार नाही याकडे देखील लक्ष देते. त्या कसोटीवर आणि सरकारने आरोप लावताना ज्यांना पकडले, त्यासाठी ज्या गोष्टींना पुरावे म्हणून मांडले आणि त्यानंतर आपल्या वर्तनाचे जसे लाजिरवाणे समर्थन केले ते पाहता जेएनयु मधील सर्व आरोपी न्यायालयातून सुटल्याशिवाय रहाणार नाहीत. आणि केवळ विरोधकांना त्यांचे तर सरकारला स्वतःचे हुकमी मतदार घट्ट करून ठेवणे याव्यतिरिक्त काही हाती लागेल असे वाटत नाही. नवीन मतदार जोडणे किंवा विरोधी गटातील मतदारांना त्यांच्या विचारसरणीमधील फोलपणा समजून त्यांचे मतपरिवर्तन घडवून त्यांना आपल्या गटात खेचणे असा कुठलाही परिणाम, जेएनयु मधील प्रकारानंतर सरकारची कारवाई करू शकणार नाही.


मी या लेखमालेत इतिहासाची उजळणी करून एकच गोष्ट मांडायचा प्रयत्न केला आहे. ती म्हणजे आपल्या भारताचे देश  म्हणून (हार्डवेअर) आणि राष्ट्र म्हणून (सॉफ्टवेअर) तयार होण्याचे काम अजून अपूर्ण आहे. आपला देश आणि राष्ट्र १९४७ पासून अस्तित्वात आलेले आहे. एक प्रकारेआपली पिढी हे १९४७ नंतरची पाचवी पिढी आहे. प्रत्येक पिढीला न भूतो न भविष्यती अश्या घटनांना सामोरे जावे लागले आहे. प्रत्येक पिढीला तिच्या क्षमतेपेक्षा फार मोठ्या वैचारिक बदलांना अंगीकारावे लागले आहे.आणि प्रत्येक पिढीने पुढच्या पिढीवर यशापयशाचा वारसा ठेवलेला आहे.  त्यातील यशाला वृद्धिंगत करीत राहणे आणि अपयशाला धुवून काढणे हे प्रत्येक पुढच्या पिढीचे कर्तव्य आहे. इतिहासाची पुनरावृत्ती होत असते हे जरी खरे असले तरी जो समाज आपल्या इतिहासापासून योग्य तो बोध घेत नाही तो आपल्या चुकांची देखील पुनरावृती करतो आणि जो चुकांना, त्यांच्या कारणांना ओळखून टाळतो तोच नवा इतिहास घडवू शकतो, असे माझे मत आहे.


आपल्या भारत देशाच्या पहिल्या पिढीने रामराज्यासाठी संघर्ष करीत लोकशाही आणली. त्यांनी देश आणि राष्ट्र उभारणीत बदलत्या जगाचे वारे ओळखून पुढील पिढ्यांच्या उत्कर्षासाठी आवश्यक असे मजबूत हार्डवेअर आणि सॉफ्टवेअर आपल्याला दिले. मखमली हातमोज्याच्या आतील पोलादी पंजा कसा वापरायचा ते शिकवले. पोलादी पंजाचे महत्व दुय्यम ठेवून, मखमली हातमोज्याचे महत्व ओळखून, राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय राजकारणात लवचिक नेतृत्व पुढे आणले आणि त्याला दुसऱ्या फळीतल्या कणखर नेतृत्वाची जोड दिली. आपला देश पाकिस्तान प्रमाणे धर्माधिष्ठीत न होऊ देता  या बहुधर्मी  देशाला आणि त्याच्या सरकारला धर्माधारीत होऊ दिले नाही. ज्या देशाकडे आर्थिक, राजकीय, वैज्ञानिक, तांत्रिक अशी कुठलीही ताकद नव्हती, त्या नवजात देशाला इतर महासत्तांच्या कच्छपी लावण्याऐवजी स्वतःचे वेगळे परराष्ट्र धोरण देऊन आशियामध्ये एक उगवती महासत्ता बनण्यास सुरवात करून दिली. हैदराबाद आणि जुनागढचा प्रश्न सोडवला पण काश्मीरचा प्रश्न पुढील पिढ्यांच्या खांद्यावर सोपवून ही पिढी मावळली.


दुसऱ्या पिढीने त्या लोकशाहीच्या चाकोरीमध्ये राहून पंजाब मधील फुटीरतावाद मोडून काढला, सिक्कीमला देशाच्या भूमीत सामावून घेतले, आसाम - नागालॅंड येथील फुटीरतावाद हळू हळू कमी करत आणला, तामिळ राष्ट्राच्या मागणीला नष्ट करण्यास सुरवात केली, पाकिस्तानचे पूर्व आणि पश्चिम पाकिस्तान असे दोन तुकडे करून त्याची ताकद कमी करता करता दोन वेगळे शत्रू निर्माण करून ठेवले  आणि हे सर्व करीत असताना आपल्या लोकशाहीवर घराणेशाहीचे अभद्र  कलम केले. या पिढीत मखमली हातमोज्याचे महत्व कमी झाले. शीर्षस्थानी असलेल्या नेत्याचे पोलादी असणे महत्वाचे ठरू लागले. त्यामुळे खलिस्तान, आसाम आणि नागालॅंड  येथील प्रश्नांना सोडविताना रक्तपात टाळता आला नाही. दुसऱ्या फळीतील नेतृत्व संपवण्यात आले. आणि याची परिणती शेवटी शीर्षस्थानी असलेल्या नेत्यांच्या प्राणांची आहुती देण्यात झाली. कुठलीही घराणेशाही तीन पिढ्यांच्यावर टिकू देण्यास इतिहासपुरुष राजी नसतो. त्यामुळे दुसऱ्या फळीतील कमकुवत नेत्यांच्या हाती सत्ता आणि काश्मीरच्या प्रश्नाचे भिजते घोंगडे ठेवून ही पिढी मावळली.


तिसऱ्या पिढीने घराणेशाहीचे जोखड उतरवून फेकण्याचा सुरवातीस यशस्वी पण अंततः अयशस्वी ठरलेला प्रयत्न करून, शेवटी प्रादेशिक पक्षांच्या सहाय्याने आपली सत्ता राबवली. सर्व बाजूंनी आर्थिक कोंडीनंतर का होईना पण धावू  शकण्याची क्षमता असलेल्या बाळाला कडेवरून खाली उतरवून चालायला लावले. पण प्रादेशिक पक्षांकडील दूरदृष्टीच्या अभावामुळे आणि आर्थिक उदारीकरणामुळे  येणाऱ्या भ्रष्टाचाराला ही पिढी थोपवू शकली नाही. किंबहुना दुसऱ्या पिढीत घराणेशाही सुरु होत असताना ज्या राजकीय सरंजामदारांनी आपले हात पाय पसरायला सुरुवात केली होती, त्यांनी या तिसऱ्या पिढीत आपले बस्तान पक्के बसवले. भ्रष्टाचाराच्या भस्मासुराला जन्म देऊन आणि त्याच्याकडूनच भस्मीभूत होऊन ही पिढी सत्तेचे सोपान उतरून आता विरोधात बसली आहे.


चौथ्या पिढीने मोठी आश्वासने देऊन सत्ता काबीज केली आहे. आणि काही ठिकाणी आपल्या तत्वांना मुरड घालून, ज्याबद्दल आपण मागील सरकारचे वाभाडे काढले होते अशी धोरणे, लोकनिंदेची पर्वा न करता, देशहित लक्षात घेऊन चालू ठेवली आहे. त्याबद्दल आपणा या नवीन सत्ताधाऱ्यांचे कौतुकच केले पाहिजे. पाकिस्तानशी चर्चा, जम्मू आणि काश्मीर मध्ये विरोधी तत्वप्रणाली असलेल्या पक्षाबरोबर तडजोड करून स्थिर सरकार देण्याचा प्रयत्न यामध्ये राजकीय अपरिहार्यतेचा आणि स्वार्थाचा मोठा भाग असला तरी अंततः ते देशाच्या फायद्याचेच ठरणार आहे. त्यामुळे त्यावर टीका करण्यापेक्षा आपण सर्वांनी त्याचे स्वागतच केले पाहिजे. यातल्या किती तरी गोष्टी मागील सरकार देखील योग्य तऱ्हेने करीत होते पण त्या सरकारला जनतेने पायउतार केले आहे ते मुख्यत्वे करून भ्रष्टाचारामुळे, हे विसरता कामा नये.


दीर्घकाळ विरोधात राहिलेल्या आणि प्रथमच एकहाती सत्ता मिळालेल्या या चौथ्या पिढीतील सत्ताधाऱ्यांकडे, त्यांच्या विरोधकांकडे आणि या दोघांच्या समर्थकांकडे  पाहून कधी कधी बाल जॉर्ज वॉशिंग्टन आणि त्याच्या कुऱ्हाडीची गोष्ट आठवते. मिळेल त्या गोष्टीवर आपल्याला मिळालेली कुऱ्हाड चालवण्याचा या सर्वांचा प्रयत्न चालू आहे. ज्याप्रमाणे सध्याच्या चौथ्या पिढीतील सत्ताधाऱ्यांची, एकहाती केंद्रसत्ता सांभाळण्याची ही पहिलीच वेळ आहे त्याप्रमाणे तिसऱ्या पिढीतील सत्ताधाऱ्यांची संपूर्ण पराभूत होऊन विरोधात बसण्याचीदेखील ही पहिलीच वेळ आहे. त्यामुळे या पहिलेपणाच्या गडबडीत दोघांकडून चुका होण्याच्या अनंत शक्यता आहेत. अश्या वेळी आवश्यकता आहे ती सार्वत्रिक कुत्सिततेपेक्षा सार्वत्रिक समंजसपणाची.  भारताच्या लोकसंख्येच्या ६६.४०%  लोकांनी २०१४ मध्ये लोकसभेसाठी मतदान केले होते आणि त्यातील ३१% लोकांनी सध्याच्या सत्ताधाऱ्यांना निवडून दिले आहे. म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या २०.५८% लोकांचा सध्याच्या सत्ताधाऱ्यांच्या कार्यक्रमावर २०१४ मध्ये विश्वास होता. त्यामुळे या सत्ताधाऱ्यांनी आपल्या राजकीय विरोधकांना संपवण्याच्या ऐवजी बाकीचे ८०% च्या आसपासचे मतदार त्यांच्याकडे कसे आकृष्ट होतील तिकडे लक्ष द्यावे हे अतिशय महत्वाचे आहे. अन्यथा सोशल मिडियाद्वारे वेळोवेळी सहजगत्या करता येऊ शकणारा बुद्धिभेद सरकारला कायम बॅकफूटवर जाउन खेळायला भाग पाडेल. आणि विरोधकांनी हे लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे की ज्या घटनेबद्दल आणि घटनात्मक अधिकारांबद्दल ते जागरूक असल्याचे दाखवत आहेत त्याच घटनेने दिलेल्या मार्गाने सध्याचे सत्ताधारी सत्तेवर आलेले आहेत. त्यामुळे जनमताचा आदर करणे त्यांच्यावर बंधनकारक आहे. सरकारला धारेवर धरणे मान्य आहे पण त्याची कारणे जनतेच्या प्रश्नांशी निगडीत हवीत अन्यथा सुटलेला जनाधार अजून कमी होण्यास वेळ लागणार नाही. आणि या देशात फॅसिझम आल्यास सत्ताधाऱ्यांइतकेच विरोधी पक्षदेखील जबाबदार असतील.


हा सगळा प्रकार जे एन यु मध्ये सुरु झाला तो काश्मीर प्रश्नावरून, जी आपल्या देशाच्या जन्मवेळी झालेली जखम आहे आणि फुटीरतावाद्यांना हाताशी धरून ती भळभळती राखण्यास आपल्या शेजाऱ्यांना यश मिळाले आहे. त्याबाबतीत मला वाटते की आपण ज्यांच्याकडून देश आणि राष्ट्राचे तंत्र घेतले त्या ब्रिटिशांकडे बघण्यास काही हरकत नाही. या देशाने कायम परंपरेशी इमान राखत उगवत्या सूर्याला नमस्कार केला आहे. १९३७ ला आयर्लंडने सार्वमत घेऊन युनायटेड किंगडम मधून स्वतंत्र होण्याचा निर्णय घेतला तेंव्हा मान्य करत युनायटेड किंगडमने लोकमताचा आदर केला. नंतर १९७३ ला उत्तर आयर्लंड मध्ये सार्वमत घेऊन तेथील लोकांनी स्वतंत्र न होता आणि आयर्लंड मध्ये विलीन न होता, युनायटेड किंगडममध्येच राहण्याचा निर्णय घेतला तेंव्हा मागील परंपरेमुळे  लोकमताचा आदर करणे युनायटेड किंगडमला सोपे गेले. आणि सर्वात शेवटी ज्या वर्षी नवीन सरकार भारतात सत्तेवर आले त्याच वर्षी स्कॉटलंड मधील सार्वमतात तेथील जनतेने युनायटेड किंगडममध्ये राहण्याचा निर्णय घेतला तेंव्हा देखील मागील परंपरेचा दाखला देत आपली भूमी राखण्यात युनायटेड किंगडमला यश मिळाले. युनायटेड किंगडमप्रमाणे आपल्या भारत देशाने देखील आपल्या जन्मापासून काश्मीर प्रकरणी कायद्याने वागायची परंपरा दाखवली आहे. तीच चालू ठेवून. काश्मीरच्या लोकांची आभासी मुस्कटदाबी न करता मखमलीच्या हातमोज्याखालील पोलादी पंजाचा वापर करून, तेथील फुटीरतावाद निग्रहाने निपटून काढून, ती भूमी आणि तेथील लोक आपल्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी दीर्घकाळ प्रयत्न करीत राहणे हेच आपल्या हातात आहे. आणि हे करीत असताना मागील सरकारच्या समर्थकांनी चिडवले तर त्याला उत्तर देत न बसता आपले काम करीत राहणे हे सरकारला अनिवार्य आहे.


विद्यार्थी वयात आपण सगळे स्वप्नाळू असतो. स्वातंत्र्याच्या कल्पना अंधुक असल्या तरी रम्य असतात. राज्यकर्ते, राज्य या कल्पना नकोश्या वाटतात. संकुचित राष्ट्र्वादापेक्षा, विश्वमानवाची मोकळी आणि विकसित कल्पना अधिक गोड भासते. परंतु विश्वमानव होण्याचा रस्ता राष्ट्र्वादातूनच जातो, हे तरूण वयात लक्षात येत नाही. त्यामुळे जेएनयू मधील विद्यार्थी ज्या चळवळी करतात त्यांना मी त्या अनेक ब्रिटीश लोकांप्रमाणे समजतो ज्यांना भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याबद्दल आस्था होती. त्यांच्यातील कोणी या देशाचे तुकडे करण्यासाठी कार्यरत असेल तर सरकारने कुठलीही हयगय न करता त्यांच्यावर कार्यवाही करावी पण स्वातंत्र्याचा अर्थ कळलेला नसताना इतरांच्या स्वातंत्र्याच्या प्रत्येक मागणीबद्दल केवळ आस्था ठेवली म्हणून शिक्षा करण्याच्या मागे सरकार लागले तर ते स्वतःचे हसू करून घेईल एव्हढे नक्की.


सध्याच्या सरकारला मेकॉले साहेबाच्या ज्या शिक्षणपद्धतीबद्दल प्रचंड राग आहे आणि ज्या मेकॉले साहेबाच्या Indian Penal Code मधील १२४A हे कलम वापरले म्हणून सगळा गदारोळ सुरु झाला त्या मेकॉले साहेबाच्या शिक्षणपद्धतीमुळे भारतीय लोकांच्यात आपल्या प्राचीन संस्कृती बद्दल हीनभाव निर्माण झाला असे सर्वात प्रथम २००१ मध्ये, जेएनयुच्या प्रोफेसर कपिल कपूर यांनीच सांगितले होते. त्यामुळे ज्याला आज कम्युनिस्टांचा अड्डा म्हणून संबोधले जात आहे त्यातून देखील राष्ट्रवादाला आवश्यक असे खतपाणी मिळू शकते हे उघड आहे.


लेखमालेच्या सुरवातीला मी भरत राजाच्या आसेतुहिमाचल अश्या अखंड साम्राज्याचा उल्लेख केला होता. त्याच भरताचे, राजा दुष्यंताने स्वीकार करण्याअगोदर नाव सर्वदमन होते. म्हणजे तो सर्वदमनवरून भरत झाला आणि त्याने भारत नावाचे आसेतुहिमाचल साम्राज्य स्थापन केले होते. आताच्या सरकारकडे भौगोलिक दृष्ट्या जवळपास पूर्ण तयार झालेला भारत देश आणि घटनेने निर्माण करून दिलेले, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुत्वाचा जयघोष करणारे भारत नावाचे राष्ट्र वारसा म्हणून मिळाले आहे. तेंव्हा त्याला पुन्हा सर्वदमन न होऊ देता, या देशाला, या राष्ट्राला बलशाली बनवून प्रगतीपथावर पुढे नेणे हेच या सरकारला शोभून दिसेल.

----------------------------------------------------------
--oOo--