Thursday, September 29, 2016

आस्तिक आणि नास्तिकचा सी-सॉ

आस्तिक आणि नास्तिक वाद भरपूर चालू असतात. माझ्या आस्तिक मित्रांना मी नास्तिक वाटतो पण माझ्या नास्तिक मित्रांना मी आस्तिक वाटतो.
मला वाटतं आस्तिक आणि नास्तिक हे माझ्या मनात सी-सॉ खेळणारे दोन खेळाडू आहेत. आणि मी कुणाचीही बाजू न घेता, कुणी जिंकावा असा विशेष प्रयत्न न करता ह्या दोघांनी चालवलेल्या खेळाचा आनंद घेणारा प्रेक्षक आहे. आई, बायको, मुलं, भाऊ, भावजय, पुतण्या आणि इतर जिवलग यांच्यापैकी कुणालाही बरं नसलं की डॉक्टरांचा सल्ला ऐकताना हळूच देवाला मनोभावे नमस्कार करतो. पण व्यवसायात नुकसान झालं की स्वतःला धारेवर धरतो. देवासाठी काही करत नाही पण माझ्यावर प्रेम करणाऱ्या सगळ्या लोकांच्या भावनेसाठी त्यांच्या चेहऱ्यावर दिसणाऱ्या समाधानासाठी भक्तिभावाने देवाला नमस्कार करतो. सासू सासरे बायको जेंव्हा मी पूजा करावी असा हट्ट धरतात तेंव्हा त्यांना मूर्खात काढत नाही आणि मुलं जेव्हा देवाच्या अस्तित्वाला प्रश्नचिन्ह लावणारी मतं मांडतात तेंव्हा त्यांना न ओरडता त्यांचं कौतुक करत भावनेला जपत नास्तिक कसं व्हायचं ते शिकवायचा प्रयत्न करतो. भविष्यात, जर माझ्या दोन्ही मुलांच्या कट्टर नास्तिक मित्रांना ते आस्तिक आणि कट्टर आस्तिक मित्रांना ते नास्तिक वाटले तर बहुतेक मी जिंकलेलो असेन. हे झालं वैयक्तिक.
सामाजिक पातळीवर देखील मला जगात हा सी-सॉ मोठ्या प्रमाणावर दिसतो. आस्तिक आणि नास्तिक इथे हमरीतुमरीवर येऊन खेळतात. ज्यांच्या बाजूला जास्त लोक असतात ती बाजू तात्पुरती जिंकते आणि मग दुसऱ्या बाजूचे लोक वाढले की ती बाजू जिंकते. आस्तिकांची संख्या वाढणे फार सोपे असते. लहान मुले जिज्ञासू असली तरी क्वचितच चिकित्सक स्वभावाची असतात. त्यामुळे लहान मुलाला नास्तिक बनवण्यापेक्षा आस्तिक बनवायला फार कमी कष्ट पडतात. असे झाल्याने आस्तिकांच्या संख्येत प्रचंड प्रमाणात वाढ होत राहाते. त्यामुळे नास्तिकांना आपली संख्या वाढवण्यासाठी अधिक तीव्र आणि अधिक कठोर व्हावे लागते. त्यांचे काठिण्य मग देवापासून ते कर्मकांडापर्यंत आणि भक्तीपासून ते श्रद्धेपर्यंत सर्वांवर प्रहार करते. त्यांची तीव्रता वाढली की मनापासून आस्तिक असलेले लोक देवावर हवाला ठेवून, मसीहा किंवा अवताराची वाट पहात स्वस्थ बसतात. पण आर्थिक आणि राजकीय कारणांसाठी आस्तिक झालेले दिखाऊ आस्तिक मात्र अस्वस्थ होऊन नास्तिकांवर जोरदार हल्ला चढवतात. पुन्हा त्यांच्याकडे भाबड्या आस्तिकांचे प्रचंड संख्याबळ आणि त्यांच्या श्रद्धांचे नैतिक अधिष्ठान असते. हमरीतुमरी हाणामारी पर्यंत जाऊन पोहोचते.
माझ्या मते कट्टर आस्तिक किंवा कट्टर नास्तिक असण्याऐवजी आपण जर प्रत्येकाच्या मनात चाललेला हा आस्तिक नास्तिकाचा सी-सॉ उमजून त्यावर शेरेबाजी टाळू शकलो; हात का जोडलेस? देवाला नमस्कार का केला नाहीस? याचा जाब विचारत बसण्यापेक्षा हात जोडायची किंवा नमस्कार करावासा न वाटण्याची वेळ का आली असावी? ते समजून भावनांच्या या करामतीवर खूष होऊ शकलो; आस्तिक्याकडून नास्तिक्याकडे किंवा उलट दिशेने होणाऱ्या कुणाच्याही प्रवासाला सजगपणे पाहू शकलो, त्यात त्यांनी केलेल्या चुका टाळू शकलो आणि समाजाच्या आर्थिक आणि राजकीय बाजूला आस्तिक आणि नास्तिक या दोघांपासून दूर निरपेक्ष ठेऊ शकलो तर हमरी तुमरी बंद करून सी-सॉचा निसर्गाने चालू केलेला खेळ सोपा होईल आणि आपण आपली ऊर्जा अधिक महत्वाच्या गोष्टींकडे वळवू शकू. किंवा कदाचित वैयक्तिक पातळीवर चालणाऱ्या सी-सॉला मान्य केलं की सामाजिक पातळीवर चाललेला सी-सॉ समतोल राखू शकेल आणि आपण नवा खेळ शोधू शकू.
Medha Naikआणि श्रीनिकेत देशपांडे तुम्हा दोघांमुळे हे सुचलं.



Original Post by Medha Naik is as follows,

There are no absolutes for something so relative as a human life.
There are no rules for something so gentle as a heart.
Hugh Prather
My parents were god fearing people. Also very ritualistic. My mom recited the " vyankatesh stotra" every night before having dinner. As a kid I also remember being hungry and sleepy trying to convince her to have dinner first. I would sit on her lap half asleep till she finished her recitation. In sometime I had learnt it by heart. Summer holidays , every evening, at 7 pm we had to recite " manache shlok and ramraksha stotra ".
As a teenager, I rebelled. And the rituals were forgotten.
When my kids were born, I would recite them every evening. Without fail. Praying to the Almighty and asking him to bless them...
As teenagers, they rebelled. And the rituals forgotten.
After my dad, mom performed the Pooja every morning.
I was too caught up in my job, life , etc etc.
Now, mom has forgotten that she used to do so. Sometimes she does remember. Sometimes, she feels sad that she no longer can sit in front of her deities and pray.
Now, I light a diya before leaving the home. And some incense sticks for the fresh pleasant aroma.
She seems content. And relaxed....
I neither claim to be an atheist or a theist. Neither a ritualistic nor a non....
There are no absolutes for something so relative as a human life.

There are no rules for something so gentle as a heart.

मराठा मोर्चा, फेसबुक-व्हॉट्स ऍप आणि विखारी प्रचार

प्रभावी मूक मोर्चांची सुरवात करून देणाऱ्या मराठा समाजाचे अभिनंदन.

जे एन यु प्रकरणाच्या वेळी सात भागांची एक मालिका लिहिली होती त्यातील चौथ्या आणि पाचव्या भागात हे दोन परिच्छेद, भारतीय स्वातंत्र्य लढ्याच्या बाबतीत लिहिलेले होते.
------
सबंध देशातील संपूर्ण जनता कायम एकाच दिशेने जात नव्हती. जसे आपण आज आहोत तसेच आपले आजोबा पणजोबा पण असतील. आपण आपले गुण काही आकाशातून घेऊन नाही आलो. ते ही या मातीच्या संस्कारांचे भाग आहेत. त्यामुळे आपले भव्य आणि क्षुद्र गुण आपल्या पूर्वजात देखील होते याची मला खात्री पटलेली आहे. आपल्या पूर्वजांपैकी काहींना ब्रिटीश राज्य मानवले असल्याने, ते जाऊ नये असे वाटत असेल, काही ते जाऊ नये म्हणून सक्रिय प्रयत्न करीत असतील, काही पूर्णपणे तटस्थ असतील, काही स्वातंत्र्याच्या कल्पनेने भारावून जाऊन क्रांतीकारी झाले असतील, तर काहींनी गांधीजींचा अहिंसेचा आणि असहकाराचा मार्ग आपलासा करून स्वातंत्र्य चळवळीत आपला खारीचा वाटा उचलला असेल. काहींना प्राचीन भारतीय संस्कृतीचे पुनरुत्थान करायचे असेल तर काहींना आधुनिक जगाच्या संकल्पनांना वापरून आपल्या या देशाचे हुकलेले प्रबोधनाचे युग प्रत्यक्षात आणायचे असेल.

कोणी देश अखंड रहावा म्हणून झटत होते. तर कोणी आपले संस्थान टिकावे म्हणून. कोणी स्वार्थाने अंध झाले होते तर कोणी परमार्थाने धुंद झाले होते. कोणी हक्क टिकवून ठेवण्याची पराकाष्ठा करत होते तर कोणी कर्तव्यपूर्तीसाठी झटत होते. कोणी उज्ज्वल भविष्याच्या स्वप्नाने प्रेरित झाले होते तर कोणी गतकालीन संस्कृतीच्या महापुरुषांतून आणि पुराणपुरूषांतून आपली प्रेरणा घेऊन उभे रहात होते. खंडित राज्यांची परंपरा असलेला देश अखंड होत चालला होता. भारतमाता जन्म घेत होती, आपल्या अनेक लेकरांचे बळी घेऊन. परकीय शासकाशी अहिंसक लढा देणारी तिची लेकरं स्वकीयांशी मात्र हिंसक होऊन लढत होती. ज्याला सगळे स्वातंत्र्य म्हणतात आणि ज्याला मी स्वराज्य म्हणतो, ते आपण अहिंसेने मिळवू शकलो, तरी स्वदेश मिळवताना मात्र आपण प्रचंड हिंसेचा वापर केला. कुणी मारत होते तर कुणी मारले जात होते. प्रत्येकाला आपले वागणे योग्य वाटत होते. वैभवशाली प्राचीन संस्कृती आणि तितकेच उज्ज्वल भविष्य एकमेकांच्या खांद्याला खांदा लावून लढत होते. त्या काळच्या घटनाक्रमांकडे बघताना, मला तर कायम भगवद्गीतेतल्या ११ व्या अध्यायातील वर्णन केलेले विश्वरूपदर्शनच आठवते.
------
आज मराठा समाजाने सुरवात करून दिलेले, नंतर अन्य समाजातून पाठिंबा मिळत असलेले, स्त्री-पुरुष, आबालवृद्ध, अल्पभूधारक - मोठे शेतकरी, पादचारी आणि स्कॉर्पिओधारक या सर्वांना सामावून घेणारे शांततापूर्ण मोर्चे बघताना मला पुन्हा त्या विश्वरूपाचे दर्शन झाले. आणि अजून एक जाणवले की स्वातंत्र्य लढ्याच्या काळात फेसबुक-व्हॉट्स ऍप नव्हते. त्यामुळे सातत्याने विस्कळीत होणाऱ्या स्वातंत्र्यलढ्याला पुन्हा पुन्हा मार्गावर आणणे त्याकाळच्या नेत्यांना थोडे कमी कठीण गेले असावे.

आपण नैतिक अधिष्ठान नसलेल्या नेत्यांच्या काळात जन्माला आलेल्यांची पिढी आहोत. आपण परकीय सरकारशी लढत नसून आपणंच निवडून दिलेल्या सरकारनी निवडणूकपूर्व काळात दिलेल्या वचनांच्या पूर्तीचा आग्रह धरण्यासाठी एकत्र येत आहोत. आपल्यापैकी अनेकांचे स्वतःच्या दैन्यावस्थेबद्दलचे आकलन अपूर्ण आहे. कशाचा अभिमान धरायचा आणि तो कधीपर्यंत धरायचा या बद्दल आपल्या सगळ्यांत मतभिन्नता आहे. देशबांधव असूनही आपल्या सगळ्यांच्या अस्मिता निरनिराळ्या आहेत. आणि कितीही नाकारले तरी आपण क्रौर्यातून मिळणाऱ्या आनंदाला आपल्या जीवनातून हद्दपार करू शकलेले नाही आहोत. आपल्या या मोर्चाला चेहरा म्हणून नेता नाही आहे. आपल्या मागण्या मोर्चागणिक थोड्याफार प्रमाणात बदलताना दिसत आहेत. यामुळे आपण जुन्या मागण्यांमधील अव्यवहार्य भाग सुधारित करून घेत असलो तरी त्यामुळे मोर्चाबद्दल स्वतःचे मत ठरवू न शकलेल्या लोकांना आपण गोंधळात पडत आहोत. यात भर म्हणून आपल्या हातात फेसबुक-व्हॉट्स ऍप आहे.

नजीकच्या भूतकाळात फेसबुक-व्हॉट्स ऍपवरून वणव्यासारखी पसरलेली एक क्रांती २०११ मध्ये इजिप्त मध्ये झाली होती. तिने खुर्चीवरील सरकारला हलवण्यात यश मिळवले. नंतर सैन्याचे अंतरिम सरकार आले. नंतर मुस्लिम ब्रदरहूड नावाच्या कट्टर धार्मिक पक्षाने तिथली सत्ता काबीज केली. शेवटी तिथे सर्व राजकीय पक्षांनी बहिष्कार घातलेल्या निवडणुकीत पूर्वाश्रमीचे लष्करप्रमुख, राष्ट्रप्रमुख म्हणून निवडून आलेले आहेत. लोकांच्या मागण्या काही पूर्ण झालेल्या नाहीत.

म्हणून इथे व्यक्त होताना डोके शांत ठेवणे आवश्यक आहे असे मला वाटते. आपल्या एकजुटीचा आणि शिस्तीचा धाक राज्यकर्त्यांना बसला आणि अस्मितेच्या आधारावर राजकारण करणे त्यांना थांबवायला लावून विकासाचे राजकारण करण्यास आपण जर त्यांना भाग पाडू शकलो तर मूक मोर्चाचा बुलंद आवाज सगळीकडे दुमदुमत राहील.

आपल्यापैकी कुणासाठीही मूक मोर्चा काढण्याच्या हक्काला विरोध करणे हा पर्यायच नाही. मूक मोर्चात सहभागी व्हायचे किंवा त्याला बाहेरून पाठिंबा द्यायचा किंवा त्यातील मागण्यांना विरोध करायचा ते ज्याने त्याने ठरवायचे पण मूक मोर्चावर तावातावाने बोलताना तोल ढळू द्यायचा नाही हे आपल्या सगळ्यांचे कर्तव्य आहे.

पतंजली संस्था, बाबा रामदेव आणि जीन्स

Omkar Dabhadkar आणि श्रीनिकेत देशपांडे, माझा नफ्याला विरोध नाही. भारतीय माणसाने नफा कमावण्याला तर अजिबात नाही. नफा कमावताना नीतिमान माणसांकडून देखील कधी थोडी लांडी लबाडी केली जाते हे मला मान्य आहे. त्यामुळे रामदेव बाबाने नफा कमावण्यास माझा विरोध नाही. किमती स्वस्त आणि उत्तम दर्जा राखला तर, कुणीही, फेसबुकवर किंवा इथे तिथे काहीही लिहो तरी ते यापुढेही अनेक वर्ष नफा मिळवत राहतील हे मला समजते.
माझा असापण अंदाज आहे की, बाबांनी मल्टीनॅशनल कंपन्यांच्या ग्राहकांना आपल्याकडे वळविण्यात फार यश मिळविले नसून आतापर्यंत जो ग्राहक, ही उत्पादने वापरत नव्हता, तोही आता ही उत्पादने भरभरून वापरू लागला आहे. त्यामुळे रामदेवांनी बाजारपेठ वाढवली असेच मी सध्यातरी म्हणेन. आणि त्याबद्दल ते अभिनंदनास पात्र आहेत.
माझे केवळ दोन आक्षेप आहेत. पहिला म्हणजे आपल्या व्यवसायाला - नफ्याच्या उद्देशाला, देशसेवेशी जोडण्याला. जर ते 'देशसेवा' शब्द वापरत असतील, तर कशाला देशसेवा म्हणायचे आणि देशसेवा ज्या विविध उत्पादनांमुळे होऊ शकते त्यात प्राधान्यक्रम कशाला द्यायचा याबाबत अनेक देशवासीयांची वेगवेगळी मते असू शकतात. आणि ती बाबा रामदेवांबरोबर जुळली नाहीत तर ते टीका करू शकतात. त्या टीकेला उत्तर "उत्तम दर्जा" हे होऊ शकत नाही. "हो आम्ही नफा कमावतो आणि त्या नफ्यातून देशसेवा करतो" ही भूमिका वेगळी आणि "माझी उत्पादने वापरा म्हणजे आपोआप तुमच्याकडून देशसेवा घडेल" ही भूमिका वेगळी. आपल्या देशात लोक तसेही देशासाठी काही करायला फार तयार होत नाहीत. मग त्यांना केवळ 'आमचे ग्राहक बना आपोआप देशसेवा होईल' अशी ग्वाही देऊन अजून निष्क्रिय करणे योग्य ठरेल काय?, ते येणार काळच ठरवेल.
नफा कमविणारी कंपनी आपले उद्दिष्ट समोर ठेवते. त्याला दाखवून भांडवल गोळा करते. गिऱ्हाईकाला टेबलाच्या पलीकडील बाजूला बसवते. त्याला स्वतःची जबाबदारी घेण्याची सक्ती करते. पण पतंजलीने आधी योगाभ्यास शिकवणारी धर्मादाय संस्था म्हणून लोकप्रिय झाल्यावर, मग आपली उत्पादने आधी आपल्या समर्थकांना विकल्यावर, नंतर आपली उत्पादन करणारी संस्था वेगळी करून तिचा चेहरा मात्र तोच ठेवला आहे. यात कुठलाही कायदा मोडला नसला तरी व्यवहाराचे एक मूलतत्व आहे की कुठल्याही करारात दोन्ही पक्षकारांपैकी कुणाचाही एकमेकांवर undue influence नसावा. हे तत्व इथे काही प्रमाणात मोडले गेले आहे असे मला वाटते. बाबा टेबलाच्या एका बाजूला आणि त्यांचा ग्राहक टेबलाच्या दुसऱ्या बाजूला दोघेही आपापल्या लाभासाठी विचार करत आहेत असे चित्र माझ्या मनात तयार न होता, ग्राहकाच्या बाजूला बाबा अध्यात्मिक आणि उदात्त भावनेने भारलेले संन्यासी ह्या रूपात बसून पुन्हा त्याला आपलीच नफ्याच्या उद्देशाने तयार झालेली उत्पादने विकत घेण्यास उद्युक्त करीत आहेत असेच चित्र मला दिसते.
तुम्हा दोघांना कदाचित माझे मत फार तात्विक वाटेल, पण संन्यासी जिचा चेहरा आहे त्या संस्थेकडून राजकीय जवळीक वापरणे आणि साधनशुचितेकडे दुर्लक्ष करणे, किमान मलातरी खटकते.
मी पतंजली संस्थेच्या व्यवस्थेचा/रचनेचा अभ्यास केला नाही आहे. पतंजली ही कंपनी कायद्याच्या कलम २५ अन्वये तयार केलेली कंपनी आहे का? तसे असेल तर तिचा नफा भागधारकांना वाटता येत नाही. आणि अनेकांच्या विरोधाची धार बोथट होऊ शकते. पण ती आपल्या पदाधिकाऱ्यांना अनिर्बंध पगार देऊ शकते. म्हणजे वेगळ्या मार्गाने नफ्याचे केंद्रीकरण होऊ शकते. आणि रामदेव बाबांच्या संस्थेत असे काही होणार नाही असे मानायला माझे मन तयार नाही. कदाचित बाबांना लाभाचे प्रलोभन नसेल, पण ज्यांनी त्यांना मदत केली त्यांना आणि जे त्यांच्या मदतीने राजकीय किंवा व्यावसायिक लाभार्थी ठरले त्यांच्या बाबतीत हे प्रलोभन किती जोरकस असेल हे समजायला जगाचा फार अनुभव असण्याची आवश्यकता नाही. त्याशिवाय बाबांना समाजाचे नेतृत्व करण्याची इच्छा दिसून येते. हे मला अजूनच खटकते. अंबानीने जिओ काढला. लोकांनी त्यावरही टीका केली. पण काही काळ जाऊ दे; बाबांच्या उत्पादनावर टीका करणे किंवा त्यात गैरव्यवहार झालेच तर त्यांचा तपास करणे ते उघडकीस आणणे हे सगळे अश्लाघ्य, अनैतिक, धर्मबाह्य आणि बेकायदेशीर देखील मानले जाऊ शकते. बाबांना न्यायालयात खेचणेंच अशक्य होईल आणि जर कुणी माईचा लाल ते करू शकलाच तर बाबांचे समर्थक त्या न्यायाला मानणार नाहीत. बाबा देखील, "या न्यायायलात मी दोषी ठरलो तरी जनतेच्या न्यायालयात मी निर्दोष आहेच अशी टिमकी वाजवून आपले व्यवहार बिनबोभाट पार पाडतील.
ही अतिशयोक्ती वाटली तर आसाराम बापूंचे, लालू प्रसादांचे, सैयद शहाबुद्दीन यांचे आणि सलमान खान यांचे उदाहरण पहा. मग तुम्हाला जाणवेल की मी तिळमात्रही अतिशयोक्ती करत नाही आहे.
इथेच माझा दुसरा आक्षेप सुरु होतो. तो आहे बाबांच्या संस्था उभारण्याच्या पद्धतीला आणि त्याला आपण सर्वजण देत असलेल्या मान्यतेला.
या देशाची घटना आपणच मान्य केली. आपणच घटनेद्वारे अनेक जुन्या कायद्यांना मान्य केले आणि अनेक नवीन कायदे तयार केले. आपला इंडियन काँट्रॅक्ट्स ऍक्ट तर १८७२ चा आहे. तो व्यापाराच्या मिषाने अख्ख्या जगावर राज्य करू शकलेल्या ब्रिटिशांचा आहे. ब्रिटिशांची पार्लमेंटरी लोकशाही आपण उचलली आहे. एव्हढे सगळे आपण त्यांचे घेतले, पण त्यांनी या सगळ्याच्या तळाशी ठेवलेले एक मूळ तत्व मात्र आपण घ्यायला विसरलो आहोत. ब्रिटिश कायदा "व्यक्ती कायम एकाच विचाराने भारलेली असते" हे अमान्य करतो. व्यक्ती वेगवेगळ्या वेळी वेगवेगळ्या विचारांनी प्रेरित होते. म्हणून व्यक्ती आयुष्यात निरनिराळ्या टप्प्यांवर त्याच त्याच घटनांना सामोरी जात असताना वेगवेगळ्या तऱ्हेने वागते. जर व्यक्ती कायम बदलत असेल, परिवर्तनीय असेल, कधी धर्मनिहीत नफा, कधी अधर्माने कमावलेला नफा, कधी स्वार्थ, कधी परमार्थ, कधी तत्त्वनिष्ठा, कधी वैयक्तिक सुख यात जर व्यक्ती हिंदोळे घेत असतील तर मग व्यवहार कसे करायचे? या प्रश्नाला सोडवण्यासाठी त्यांनी मग संस्थांना अपरिवर्तनीय स्वरूप दिले.
व्यक्ती जन्माला येते. तिचा परीघ; स्वतः, पालक, नातेवाईक, शेजारी , मित्र असा वाढत जातो. मग ही व्यक्ती अनोळखी व्यक्तींशी देखील सुयोग्य पध्द्तीने वागू शकते. तिचे वागणे नियंत्रित आणि समाजमान्य राहावे म्हणून कायदे केले जातात. ज्यात शिक्षा असते पण शिक्षेच्या कालावधीत वर्तन चांगले असल्यास सूट देखील दिली जाते. ही व्यवस्था हळू हळू सामाजिकरित्या उत्क्रांत होत जाणाऱ्या नैसर्गिक व्यक्तींसाठी (individuals) साठी सुयोग्य आहे. पण संस्थांचे (artificial person) तसे नसते. त्या अपरिवर्तनीय राहणे आवश्यक असल्यामुळे त्या विशिष्ट उद्दिष्टांसाठीच चालू कराव्या लागतात, आणि ही उद्दिष्टे त्यांना जन्माला घालण्याआधी सांगावी लागतात. त्यात बदल करून चालत नाही. कारण संस्था जन्मतःच सामाजिक असतात. त्या टप्प्याटप्याने सामाजिक होत नाहीत. तसे करणे म्हणजे व्यापाराच्या व्यवस्थेला सुरुंग लावण्यासारखे आहे. आणि बाबा रामदेव यांनी जरी आधी एक धर्मादाय संस्था आणि मग व्यापार करणारी नफ्याची इच्छा धरणारी संस्था अश्या दोन वेगवेगळ्या संस्था स्थापन करून आपण कुठलाही कायदा मोडला नाही हे दाखवले असले तरी दोन्ही संस्थांचे व्यावहारिक नाव आणि दोन्हीमधली कार्यकारी व्यक्ती एकच असल्याने जरी या दोन संस्था असल्या तरी हा बाबा रामदेव या अस्थायी आणि परिवर्तनीय व्यक्तीच्या महत्वाकांक्षेचा विस्तार आहे. आणि त्याला संन्यासी, अध्यात्म यांचा मुलामा दिला गेला आहे. ज्यामुळे पुढे बाबा स्वतः किंवा त्यांचे उत्तराधिकारी स्वतःला कायद्याबाहेर ठेवू शकतील असे चित्र मला दिसते. बाबा तर परिवर्तनीय आहेतच पण त्यांच्या संस्थाही आपल्या नकळत परिवर्तनीय होण्यात वाकबगार आहेत. अश्या व्यक्ती आणि त्यांच्या संस्था केवळ दर्जेदार उत्पादने देतात म्हणून त्यांच्या काम करण्याच्या, पैसे उभारण्याच्या आणि जनतेवर प्रभाव टाकण्याच्या पद्धतीकडे आपण दुर्लक्ष केले तर आपण मेक इन इंडियाच्या तत्वाला हरताळ फासत आहोत. विदेशी गुंतवणूक केवळ करसवलत मिळते आहे म्हणून आली तर ती आपणच तयार केलेल्या आणि मान्य केलेल्या कायदाबाह्य राहू शकण्याच्या या भस्मासुराला आपलेसे करून पुन्हा मागल्या दाराने ईस्ट इंडिया कंपनी आणेल, आणि आपल्याला ते कळणार पण नाही.
आपण ब्रिटिशांचे राज्य नाकारले आहे पण त्यांचे व्यापाराला स्थैर्य देणारे नियम नाकारण्यात तोपर्यंत अर्थ नाही जोपर्यंत आपण अपरिवर्तनीय संस्था उभारण्याचा त्याहून अधिक चांगला मार्ग तयार करू शकत नाही.
आपली ताकद हीच आपली मर्यादा असते, या निष्कर्षावर माझा पूर्ण विश्वास आहे. बाबा रामदेवांची ताकद म्हणजे त्यांची धर्मादाय संस्था. तिथूनच त्यांनी नफा कमविणारी संस्था सुरु केली त्यामुळे नफ्याच्या उद्देशाने चालू झालेल्या संस्थेला त्यांच्या धर्मादाय संस्थेच्या ताकदीचा फायदा झाला आणि आता तीच त्यांची मर्यादा ठरवते आहे.

बिपीन राजन कुलकर्णी आणि Yogesh Damlé तुमच्या दोघांच्या पोस्टमुळे आणि त्यावरील कमेंटमुळे हे सुचले म्हणून तुम्हा दोघांनाही टॅग करतोय. त्रास झाल्यास नोटोफिकेशन बंद करून टाका. ;-)

Monday, August 22, 2016

सुटलेल्या पोटाची कहाणी (भाग ६)

भाग १ | भाग २ | भाग ३ | भाग ४ | भाग ५ | भाग ६
--------------------------------------
जिम सुरु करून सहा महिने उलटून गेले. मध्ये मध्ये दांड्या झाल्या पण माझा सहाय्यक माझ्यावर खूष होता. मी छान व्यायाम करतो असे त्याचे मत होऊ लागले होते.  माझा पण आत्मविश्वास वाढू लागला होता. जिने चढताना, चालताना, वर्गात शिकवताना स्टॅमिना वाढल्याचे जाणवत होते. इतकेच काय पण फेसबुकवर टाईप करण्याचा वेग वाढला होता. बोटे दुखणे बंद झाले होते. तासंतास कॉम्पुटर स्क्रीन कडे पाहात बसताना किंवा लोळून पुस्तके वाचताना दम लागेनासा झाला होता. अशी सर्व उत्तरोत्तर प्रगती होत असताना, राजा महाराजांच्या जुन्या गोष्टीप्रमाणे मला एक दु:ख सलत होते. माझे वजन काही कमी होताना दिसत नव्हते आणि ‘सुटलेले पोट’, ज्यामुळे माझ्या आयुष्यातील हा 'शरीरमादयं खलु धर्म साधनं' चा अध्याय सुरु झाला होता. ते जसेच्या तसे होते.


मित्र आणि सोसायटीतले लोक येता जाता विचारायचे, "काय म्हणते जिम? जातोस का सोडलीस ही पण, सायकल विकलीस तशी?" मी त्यावर दांडी यात्रेतील सत्याग्रह्याच्या उत्साहाने  "जातोय अजून" असे उत्तर दिल्यावर, हे विचारक गोऱ्या सोजीराच्या उत्साहाने, "मग, आता किती कमी झालं वजन?" असा पुढील प्रश्नांचा दंडुका माझ्यावर हाणू लागले. त्यावर उत्तर देणे कठीण असल्याने मी जखमी होऊन घरी परतत होतो. फेसबुकवर कोणी विचारले तर, "माझे वजन म्हणजे वैश्विक स्थिरांक आहे. जगाला शून्याची देणगी देणाऱ्या आर्यभट्टानंतर गणितविश्वाला एका नव्या स्थिरांकाची देणगी देणार आहे मी" असे गुळमुळीत उत्तर देत होतो. समोरच्याने त्यावर टाकलेला स्मायली हा माझ्या विनोदाला नसून माझ्या अवस्थेला आहे हे मला कळत होते. पण काय करावे ते कळत नव्हते.


माझ्या सहाय्यकाने, महिन्यातून एकदा मसाज करून घ्या, अंडी खाऊ लागा, आणि प्रोटीन सप्लिमेंट चालू करा म्हणून सांगितले. विशीत एकदा मला कावीळ झाली होती. तेंव्हा आयुर्वेदिक, ऍलोपॅथिक, होमिओपॅथिक आणि मांत्रिक अशी सगळी औषधे एकदम चालू केली होती. त्यामुळे माझी कावीळ कश्यामुळे बरी झाली ते मला जरी कळले नसले तरी त्या प्रत्येक उपचारकर्त्याला स्वतःच्या उपचारपद्धतीबद्दल भलताच विश्वास बसला होता. आणि त्यांनी त्यांची फी हिरीरीने माझ्याकडून वसूल करून घेतली होती.  त्यामुळे मी आता एका वेळी एक गोष्ट चालू करून बघायचे ठरवले. म्हणजे मग वजन नक्की कशामुळे कमी झाले, सुटलेले पोट कश्यामुळे आटोक्यात आले, ते कळेल आणि वायफळ खर्च होणार नाही, असा शुद्ध हेतू मनात ठेवून मी प्रथम मसाज करून घ्यायचे ठरवले.    


एका रविवारचं सकाळचं लेक्चर दुसऱ्या प्रोफेसरला घ्यायला सांगितलं आणि मसाजची वेळ बुक करून ठेवली. सकाळी आठला जायचं होतं. सकाळी सातचं लेक्चर नसल्याच्या आनंदात मी शनिवारी रात्री एक दोन वाजेपर्यंत पुस्तक वाचत बसलो. आणि मग सकाळी उठलो तोच मुळी पावणे आठला. मग, "तुमची मेली नेहमीची घाई"  हे वाक्य ऐकत घाई घाईत मसाजवाल्याकडे जाण्यास निघालो. मी मसाजला जाणार आहे याची बातमी अख्ख्या डोंबिवलीला कळल्याप्रमाणे सगळे रस्ते स्वच्छ केलेले दिसत होते. काही ठिकाणी पताका वगैरे लावलेल्या दिसल्या. ठिक ठिकाणी रस्त्यावर दिशादर्शक बाण काढलेले दिसले. मी स्वतःवरच खूष होऊन पुढे जात असताना डोंबिवली मॅरेथॉन चा बोर्ड दिसला, आणि या जय्यत तयारीचा उलगडा झाला. तरीही एकंदर प्रकारामुळे आपल्याला सकाळी लवकर जागे होता आले नाही याचा थोडा विसर पडला. माझा स्वभावंच तसा आहे, आपला मूर्खपणा चटकन विसरून जाण्याचा.


याआधीचे माझे मसाजचे अनुभव म्हणजे; एकदा ताज हॉटेलात, एकदा केरळात, एकदा थायलंडात आणि एकदा लीला मध्ये असे पंचतारांकित होते. पण हे प्रकरण थोडं वेगळं होतं. आत गेलो, लज्जा रक्षणार्थ कपडे ठेवून  मसाज सहाय्यकाची वाट पाहू लागलो. तो आला आणि त्याने सहज विचारलं, "टॉवेल लाया है ना?". आणि मग मला जाणवलं की आपण पंचतारांकित स्पा मध्ये आलेलो नसून व्यायामशाळेच्या अंगमर्दनशाळेत आलेलो आहोत म्हणून. मग त्याची क्षमा मागून, पुन्हा कपडे चढवून, बाईकवर स्वार होत, घराकडे जाऊन, वॉचमन बघत असताना, घराच्या खिडकीखाली उभा राहून, मी शक्य तितक्या दमदार आवाजात हिला टॉवेलची पिशवी खाली टाकायला सांगितले. त्यानंतर तिने एकही प्रश्न न विचारता जसा चेहरा करून पिशवी खाली टाकली तो पाहून वॉचमनच्या मनात माझ्या विषयीच्या आदराची घसरलेली पातळी पुन्हा उंचावण्यासाठी मला बरीच मेहनत घ्यावी लागणार आहे याची मानसिक नोंद घेत मी घाईघाईने मसाजिस्टाकडे जायला निघालो. गल्लीतून गाडी रस्त्यावर आली आणि आबालवृद्धांचा, खेळाचे बनियन आणि चड्डी  घातलेला एक मोठा थवा समोरून येताना दिसला. मॅरेथॉन सुरु झालेली दिसत होती. वाहतूक थांबवण्यात आलेली होती. लोक टाळ्या वाजवत होते. घड्याळ्यात साडेआठ झालेले दिसत होते आणि मी रस्त्याच्या कडेला उभा राहून हतबल होऊन टाळ्या वाजवत धावकांचे कौतुक करत होतो.


शेवटी एकदाचा नऊ वाजता पोहोचलो पण तोपर्यंत पुढची वेळ घेतलेला भिडू आलेला होता. त्यामुळे मला थांबण्याशिवाय गत्यंतर नव्हते. विडीकाडीचे व्यसन नसल्याने, आता पुढचा एक तास कसा काढायचा हा प्रश्नच होता. पुन्हा बाहेर गेलो असतो तर वाहतूक मुरंब्यात अडकलो असतो त्यामुळे तिथेच एका स्टुलावर बसून राहिलो. फेसबुक फेसबुक खेळलो. इतरांनी केलेल्या ढापू शेरो शायरीच्या अपडेटसना, तिरक्या मानेच्या स्वप्रतिमांना,  घाऊक संख्येने  लाईक्स आणि आपण लिहिलेल्या लांबलचक पोस्ट्सना कर्तयव्यपूर्तीत आनंद मानणाऱ्या मित्रांच्या किरकोळ चुकार लाईक्स बघून मन भरून आले. व्हाट्सऍप  उघडले. कोणीच ऑनलाईन नव्हते. मग जुन्या मित्रांना उगाच फोन करून, रविवारी सकाळी उठवून त्यांच्या शिव्या खाल्ल्या. अश्या प्रकारे सगळीकडून हताश होऊन एक तासाभराने पुन्हा त्या मसाजिस्टापुढे आडवा झालो. सकाळच्या बोहोनीच्या टायमाला खोटी झाल्याने तो बराच वैतागलेला दिसत होता. त्यानंतर त्याने अर्धा तास जे काही केले त्यामुळे कालियामर्दन प्रसंगानंतर यमुनेच्या डोहात आपल्या घरी परतल्यावर कालिया नागाला काय झाले असेल ते प्रत्यक्ष जाणवून मला एकंदरीतच नाग लोकांबद्दल भलतीच सहानुभूती वाटू लागली. या मसाज कम अंगमर्दनाचा मी इतका धसका घेतला की यापेक्षा अंडी खाणे बरे अश्या निष्कर्षाप्रत आलो.


या निर्णयाला पहिला विरोध झाला तो घरगुती ऋजुता दिवेकर कडून. ‘माझ्या घरात ही असली थेरं चालणार नाहीत. मी हे असले प्रकार करून देणार नाही’, वगैरे म्हणताना संपूर्ण शाकाहारी असलेल्या हिचा चेहरा फारच हिंसक झाला होता. मग अंड्यांचे दोन प्रकार. फलित अंडी आणि अफलित अंडी. त्यातील अफलित अंड्यांमध्ये जीव नसतो वगैरे सप्रमाण सांगितल्यावर एकंच वेगळे भांडे वापरायचे आणि चोचले माझे मीच पुरवायचे अश्या अटींवर ही तयार झाली. मग अंडी कुठली खावीत. गावठी की ब्रॉयलर? हा प्रश्न पडला. एका जाणकार मित्राला विचारले तर तो म्हणाला, 'अंड्यांपेक्षा तू कोंबडीच खा'. पण मग माझ्या घरची परिस्थिती जाणून असलेला तो प्रेमळ सुहृद लगेच म्हणाला, 'कुठलीही खा, पण ब्रॉयलर तुला पचायला सोपी जातील.' त्या दिवशी अंडी घ्यायला दुकानात गेलो तर माझं मलाच फार अप्रूप वाटू लागलं. दुकानदाराने एकेक अंड हातात अलगद उचलणं, ते अलगद कागदाच्या पिशवीत टाकणं मग हलक्या हाताने कागदी पिशवीचं तोंड बंद करणं माझ्यासाठी सगळंच मोठं नवलाचं होतं. त्याच्या हातावर पैसे ठेवले. आणि त्याच्याकडे कॅरीबॅग मागितली, तर त्याने दुकानात टांगून ठेवलेल्या पाटीकडे बोट दाखवले, 'कॅरी बॅग मागू नये'. आता मी मोठ्या पेचात सापडलो. ती अर्धा डझन अंडी कॅरी बॅग नसताना ऍक्टिवावरून एकट्याने कशी न्यायची? शेवटी दुकानाशेजारच्या पेपरवाल्याकडून त्यादिवशीचे सगळे पेपर घेतले. ऍक्टिवाच्या डिकीत त्याची एक गादी तयार केली. काही पेपरांचा चोळा मोळा करून त्यांच्या उश्या बनवल्या. आणि त्यावर त्या अफलित अंड्यांना विराजमान करून माझी स्वारी घराकडे निघाली.


दार उघडताच हिने तर मी आत्ताच कुणाच्या तरी मर्तिकाला जाऊन आलोय अश्या आविर्भावात मला घरात घेतले, आणि स्वतः अंग चोरून टीव्ही बघत बसली. मी स्वयंपाकघरात गेलो. ठरलेले भांडे घेतले. त्यात दोन अंडी टाकली. पाणी टाकले आणि ते प्रकरण गॅसवर चढवले. थोड्या वेळाने गुडगुड आवाज येऊ लागला म्हणून बघायला गेलो तर भांड्यातील पाण्यावर साबणाच्या पाण्यासारखा फेस आलेला दिसला. मी गोंधळात पडलो. जाणकार मित्राला फोन केला. मला वेड्यात काढत तो म्हणाला, ‘नक्की कोंबडीची अंडी आणलीस का कबुतरांची? असे फेस बीस काही येत नाहीत.’ मग त्याला फोटो पाठवला. त्यावर, मी अंडी भांड्यात टाकताना फारच जोरात टाकली असावीत की ज्यामुळे त्यांना बारीक तडे गेले असावेत आणि परिणाम म्हणून आतील पदार्थ असा बाहेर आला आहे असे त्याचे मत पडले. आता भांड्यात जे काही उकळत किंवा रटरटत होते त्याचे काय करायचे ते न सांगताच त्याने फोन ठेवला. मग मी त्या मिश्रणातील पाणी सिंक मध्ये ओतण्याचा प्रयत्न केला. पण त्याचवेळी ही स्वयंपाकघरात आल्याने मी दचकलो आणि पाण्याबरोबर दोन्ही कच्ची पक्की अंडी सिंकमध्ये पडली. त्यानंतर जे काही झाले त्याबद्दल मी एव्हढेच सांगू शकतो की मी अंड्याचा नाद सोडून प्रोटीन सप्लिमेंट्स घ्यायचे ठरवले.


आधी माझी कल्पना होती की प्रोटीन सप्लिमेंट म्हणजे रोज कडधान्य डाळी वगैरे खावे लागेल. पण मग जिममधला सहाय्यकाने सांगितले की बाजारात प्रोटीनची पावडर मिळते. ती पाण्यात घालून प्यावी, जिममध्येच, रोजचा वर्कआउट झाल्यावर. मी घाबरलो. म्हटलं त्याने वजन वाढेल. तर त्याने गेनर आणि सप्लिमेंट मधला फरक समजावून सांगायचं प्रयत्न केला. ते प्रकरण माझ्या डोक्यावरून गेले. पण मी त्याला पाच पौंड म्हणजे साधारण अडीच किलो पावडर आणण्याची ऑर्डर देऊन आलो. दोन दिवसांनी पावडर आली. ती घरी घेऊन आलो. क्लासला जायचं होतं म्हणून पिशवी घरी टाकली आणि झटपट तयार होऊन क्लासला गेलो. रात्री घरी आलो तर दारात भरपूर चपला दिसल्या. कोण आलं असेल? असा विचार करत घरात गेलो तर हॉल मध्येच सोसायटीतल्या मुलांना घेऊन मध्यभागी प्रोटीनच्या पावडरीची पिशवी ठेवून माझ्या लेकांनी रिंगण केलेलं होतं. त्यावरील धष्टपुष्ट आणि प्रमाणबद्ध माणसाच्या चित्राकडे पाहात ते सगळेजण चर्चा करत होते. "बाबा, तू पण असाच दिसणार हे खाल्ल्यावर? मग मला पण पाहिजे." धाकट्याने मला अवघडवून टाकत मागणी केली. त्या पिल्लांपुढे काय बोलायचे. म्हणून मी आपला, 'हो हो, तुझी परीक्षा झाली ना की आणू तुझ्यासाठी पण" असं थातूर मातूर उत्तर दिलं आणि सर्व पोरट्यांना घरी पिटाळलं. दिवसभरात, घरगुती ऋजुता दिवेकरने त्यातील घटक द्रव्यांची यादी वाचून त्यात अंडी नाहीत याची खात्री करून घेतली होती. त्यासोबत एक प्लॅस्टिकचा शेकर (घुसळण्याचा / मिसळण्याचा बाटलीसारखा डबा) मिळालेला होता. त्यावर वेगवेगळे आकडे लिहिलेले होते. हिने विचारले किती पाणी घ्यायला सांगितले आहे. मी म्हणालो २०० ते ३०० मिलीच्या मध्ये. त्यावर तिने त्या शेकरच्या वरच्या टोकाला हात ठेवत, "अच्छा इथे लिहिलंय" असे बोलून तो पसारा आवरला. धाकट्याला ती बॅग उघडून आतली गंमत बघायची फार इच्छा होती. सकाळी उघडूया असे सांगून त्याला बळेबळे झोपवलं.


दुसऱ्या दिवशी सकाळी मुलांना रक्षाबंधनाची सुट्टी होती. तरीपण दोन्ही पोरं लवकर उठली. आणि दात बीत घासून प्रोटीनची पिशवी घेऊन बसली. शेवटी एकदाची ती पिशवी उघडली. चॉकलेटचा वास आला. धाकट्याने आणि मोठ्याने चटकन पिशवीत बोटे घालून त्या प्रकाराची छाननी करायला सुरवात केली. त्यांना एकेक चमचा चवीला देऊन, माझ्या प्रमाणाबरहुकूम पावडर शेकरमध्ये टाकून मी जिमला निघालो. मोठा म्हणाला बाबा तुझा लॉल (LOL) झालाय, हे स्मूथ केलेलं बोर्नव्हिटा आहे. तू उगाच जास्त पैसे दिलेस. त्याला धपाटा घालून मी घराबाहेर पडलो. पिशवीत प्रोटीन असल्याने मनाला वेगळी उभारी आलेली होती. आता छान व्यायाम करायचा. भरपूर घाम गाळायचा. मग लगेच प्रोटीन प्यायचे. मग छान स्नायू पिळदार वगैरे होतील. मग पोट आत जाईल. आणि मग अनेक गोड घास टाळून केलेला हा अट्टाहास पुरा होईल अशी स्वप्ने पाहात मी त्या दिवशीचा व्यायाम पूर्ण केला.


कपडे बदलायच्या खोलीत गेलो. तिथे दोन जण आधीच बसले होते. गर्दी नको आणि आपल्या प्रोटीनपानाला साक्षीदार नकोत म्हणून शेकर घेऊन बाहेर आलो. वजनकाट्यावर बसलो. शेकर काढला. चष्मा नव्हता. त्यामुळे शेकरवरचे आकडे दिसत नव्हते. मग हिने आदल्या रात्री हात कुठे ठेवला होता ते आठवत तितकं पाणी भरलं. पाणी शेकरच्या गळ्यापर्यंत आलं. व्यवस्थित हलवलं. आणि प्यायला सुरवात केली. थोडं पाणचट वाटलं.  मला वाटलेलं हे प्रकरण झटकन संपेल. पण माझ्या मते मोठे असलेले तीन चार घोट घेऊन झाल्यावर बघतो तर काय अजून अर्धा शेकरही संपलेला नव्हता. पुन्हा दोन घोट प्यालो. तोंडात ती पाणचट चॉकलेटची चव फिरू लागली. घोट गिळवेना. आधी पोटात गेलेले प्रोटीन गळ्याशी आले आहे असे वाटू लागले. आता अजून अर्धा शेकर प्यायचा आहे या विचाराने मला स्वतःचीच दया येऊ लागली. उभा राहिलो. जिमभर दोन फेऱ्या मारल्या. सहाय्यक जवळ आला. काही त्रास होतोय का वगैरे विचारपूस करू लागला. मी मानेनेच नकार दिला. आणि शेकर तोंडाला लावला. आता जर मी पारदर्शक असतो तर ते प्रोटीनयुक्त पाणी माझ्या भुवयांपर्यंत पोहोचले आहे हे कोणीही ओळखू शकला असता. २०० -३०० मिली पाणी पण आपल्याला पिता येत नाही म्हणून स्वतःची लाज वाटू लागली. मोठेमोठे खेळाडू कसं काय जमवत असतील याबद्दल मला कौतुक वाटू लागलं. हे असं सगळं करूनही महंमद अली जर 'फ्लोट लाईक या बटरफ्लाय' म्हणू शकतो तर तो खरंच सर्वश्रेष्ठ असला पाहिजे.  कारण मी इतकं पाणी प्यायल्यावर हवेतंच काय पण पाण्यातही फ्लोट करू शकलो नसतो याची मला खात्री पटली होती. त्या क्षणी जर मला चुकून एखादी सुई किंवा टाचणी टोचली असती तर जिमभर प्रोटीनचा पाऊस पडला असता याची मला खात्री झाली. मग अजून दहा मिनिटं उठत-बसत, चालत-फिरत, शेवटी मी ते प्रोटीनयुक्त पाणी संपवलं. आणि रंगपंचमीला शर्टाच्या आत पाणी भरलेले फुगे ठेवलेला मुलगा कसा अलगद चालतो, तसा अलगद घरी आलो.


मुलं खाली खेळायला गेली होती. हिने दार उघडलं. मी पहिल्यांदा अंघोळीला गेलो. त्या आन्हिकात पंधरा वीस मिनिटं गेली. आता, जरा मोकळं वाटू लागलं होतं. प्रोटीन थोडं स्थिर झालं होतं. मी हिला म्हणालो की २००-३०० मिली पाणी पिणे सोपे नाही. मला त्रास झाला. तर तिला खरेच वाटेना. मग मी शेकर हातात घेतला आणि कुठपर्यंत पाणी भरले ते दाखवत म्हणालो, 'मग तू, इतकं पाणी पिऊन दाखव'. त्यावर माझ्या हातातला शेकर खेचत ती पतीप्रमादसिद्धतापरायण स्त्री म्हणाली, अहो २००-३०० मिली बोललेलात ना मग हे १५०० मिली काय प्यालात?' आता मात्र मी चिडलो. अंगात भिनलेले प्रोटीन उसळ्या मारत माझा अव्हेंजर्स सिरीजमधला हल्क (Hulk) होतोय असं वाटू लागलं. चिडून म्हणालो, 'अगं, काल रात्री तूच तर हात दाखवलास ना इथपर्यंत पाणी म्हणून'. त्यावर माझ्यातल्या हल्क कडे दुर्लक्ष करत ती म्हणाली, 'खोटं बोलू नका. मी फक्त इथे आकडे लिहिलेत असं म्हटलं होतं. चष्मा नव्हता म्हणून दिसत नव्हतं इथपर्यंत ठीक आहे पण बोलता तर येतं ना !  तिकडे विचारायचं ना कुणाला. एवढा काय तो मेला माझ्यावर विश्वास. बाकी कुठल्या गोष्टीत ऐकत नाही माझं, इथे बरं ऐकलं.' त्या संपूर्ण संवादाच्या शेवटी  चूक माझीच होती हे मला पटवून देण्यात ती नेहमीप्रमाणे यशस्वी ठरली, आणि मी क्लासला जायच्या तयारीला लागलो.

टी शर्ट घातला. तो दंडाच्या इथे थोडा घट्ट झाला. म्हटलं प्रोटीन फारच लवकर काम देतंय वाटतं. म्हणून हिला जरा कौतुकाने सांगितलं तर ती म्हणाली दंडाचं दिसत नाही आहे पण पोटाला मात्र घट्ट झालेला दिसतोय. मग मी टी शर्ट बदलला आणि  शेकरवर लाल पेनाने २००-३०० मिलीवर खूण करून क्लासला जायला निघालो.

--------------------------------------
भाग १ | भाग २ | भाग ३ | भाग ४ | भाग ५ | भाग ६

Sunday, July 17, 2016

आतां आमोद सुनांस जाले

अंदाजे सात आठ वर्षांपूर्वी घरच्यांबरोबर आंध्रात फिरायला गेलो होतो. तेंव्हा काळहस्तीश्वर मंदिरात जाण्याचा योग आला होता. तिथून परत आलो आणि एकदा मॅजेस्टिक मध्ये पुस्तकं चाळत असताना "श्री वेंकटेश्वर आणि श्री काळहस्तीश्वर" अश्या नावाचे पुस्तक दिसले. लेखक होते रा चिं ढेरे. तेंव्हा पेपरात त्यांच्या "श्री विठ्ठल एक महासमन्वय" या पुस्तकाची जाहिरात येत होती. कुतूहल होते म्हणून दोन्ही पुस्तके घेतली आणि घरी आलो. वेळ मिळाला तसे विठ्ठलाचे पुस्तक वाचायला काढले. पण मन काही रमेना. मग वेंकटेश्वराचे पुस्तक काढले. तिथेही माझा लेखकाशी सूर जुळेना. म्हणून मग पुस्तके बाजूला ठेवली.


माझं असं कधी कधी होतं की पुस्तकाशी माझी नाळ जुळत नाही. मग मी पुस्तकाला आणि स्वतःला त्रास देत नाही. बहुतेक त्या पुस्तकाची माझ्या आयुष्यात वेळ आलेली नाही असे म्हणून ते बाजूला ठेवतो. यथावकाश ते पुस्तक मला बोलावतेच. अश्या प्रकारे पुस्तकाने साद घातलेली असली की ते अगदी कडकडून भेटते. त्यातले विचार अगदी सहज समजतात आणि त्यावर मनातल्या मनात संवाद देखील छानपैकी सुरू होतो असा माझा अनुभव आहे. त्या अनुभवाला स्मरून मी ढेरे सरांची पुस्तके शेल्फवर ठेवून दिली.


मागच्या महिन्यात निर्गुणी भजनांची सिरीज लिहिताना गोरक्षनाथांचा उल्लेख केला होता. त्यावर एका वाचकाशी साद प्रतिसाद करत असताना त्या वाचकाने रा चिं ढेरेंचे "नाथ संप्रदायाचा इतिहास" हे पुस्तक वाचा असा सल्ला दिला होता. आणि मग शेल्फवरील ढेरे सरांची पुस्तके साद घालू लागली. म्हटलं, "आनंदा, वेळ झाली बहुतेक या पुस्तकांची". पण चाल ढकल करत होतो. तेव्हढ्यात ढेरे सर इहलोक सोडून गेल्याची बातमी आली. एक दोन मित्रांनी सरांच्या सर्व ग्रंथसंपदेचे फोटो फेसबुकवर टाकले. त्यात नाथ संप्रदायाचा इतिहास दिसले. आणि मग मात्र मी मॅजेस्टिक मधे गेलो. तिथून ढेरे सरांची सगळी पुस्तकं घेतली. पण वाचायला सुरवात केली ती नाथ संप्रदायाच्या इतिहासाकडून.


मला माझे मडके कच्चे आहे ते माहिती आहे. त्यामुळे मनात थोडी धाकधूक होती. अजून या पुस्तकाची माझ्या आयुष्यात वेळ आली की नाही? त्यातले विचार समजण्याइतका मी तयार झालो की नाही? असे प्रश्न मनात होते. कदाचित निर्गुणी भजनांवर लिहीत असताना वाचनाला आणि विचाराला दिशा मिळाली असेल त्यामुळे पुस्तक माझ्याशी बोलू लागले. आणि ते काय बोलत आहे ते मला समजू लागले. ढेरे सरांचा प्रचंड व्यासंग आणि विचार मांडण्याची अनाग्रही पद्धत जाणवत होती. एका ज्ञानतपस्व्याच्या जवळ आपण बसलो आहोत असा अनुभव होत होता.  


वाचता वाचता पान ३१ वर आलो. त्यात पिण्ड ब्रह्माण्ड या विषयावरचा गोरक्षनाथांचा सिद्धांत या मुद्द्यावर बोलताना ढेरे सरांनी ज्ञानोबा माउलींच्या अमृतानुभवातील नवव्या प्रकरणातील आत्मरतिचे वर्णन करणारी रचना दिली आहे. त्या रचनेचे पहिले वाक्य वाचले आणि एकदम ज्ञानतपस्वी ढेरे सर प्रेमळ अनुभवी मित्रासारखे झाल्यासारखे वाटले. ढेरे सरांनी दिलेली माऊलींची ती पूर्ण रचना आधी देतो आणि मग त्यामुळे माझ्या एका जुन्या कोड्याची उकल कशी झाली ते सांगतो.


आतां आमोद सुनांस जाले । श्रुतीसि श्रवण रिघाले ।
आरिसे उठिले । लोचनेंसी ।।
आपलेंनि  समीरपणे । वेल्हावती विंजणे ।
कीं माथेंचि चांफेपणें । बहकताती ।।
जिव्हा लोधली रासे । कमळ सूर्यपणे विकासे ।
चकोरचि जैसे । चंद्रमा जालें ।।
फुलेंचि जालीं भ्रमर । तरुणीची जाली नर ।
जाले आपुलें शेजार । निद्राळुची ।।
चूतांकुर जाले कोकीळ । आंगचि जाले मलयनिळ ।
रस जाले सकळ । रसनावंत ।।
तैसे भोग्य आणि भोक्ता । दिसे आणि देखता ।
हे सारले अद्वैता । अफुटामाजी ।।

यातलं "आमोद सुनांस जाले"  वाचलं आणि शाळेपासून पडलेलं कोडं सुटेल असं वाटू लागलं. पुलंचा माझे खाद्यजीवन म्हणून फार प्रसिद्ध लेख आहे त्यात एका ठिकाणी पुलं म्हणतात, " जो भात खदखदू लागला म्हणजे प्रियकराचे प्रेयसीवरचे लक्ष उडून आमोद सुनांस होते, त्याला काय पोषक अन्न या वैद्यकीय कोषात कोंबायचे?" हे वाक्य जेंव्हापासून वाचलंय तेंव्हापासून जीव अडकलाय. कारण आमोद सुनांस येणे याचा काही संदर्भ मिळत नव्हता. बरं आपल्या पद्धतीने अर्थ लावायचा प्रयत्न करावा तर आमोद म्हणजे आनंद. मग आनंद सुनांस येणे म्हणजे काय ते कधीच कळले नव्हते. आणि इथे नाथसंप्रदायाचा इतिहास वाचताना ढेरे सरांनी माझ्यासाठी अगदी अनपेक्षितपणे पूर्ण रचना दिली होती. आता पुलंच्या वाक्याचा संदर्भ मिळाला होता. पण अजूनही आनंद सुनांस येणे याचे कोडे सुटत नव्हते. आणि पुलंनी हे वाक्य भात शिजण्याशी कसे जोडले ते काही लक्षात येईना. तसाच झोपलो.


सकाळी, संदर्भ मिळाला आहे या आनंदात उठलो. पण अर्थ लागायचा बाकी आहे ते आठवले. मग माझ्यातला आळशी माणूस जागा झाला. ढेरे सरांच्या पुस्तकातील आणि पुलंच्या हसवणूक या पुस्तकातील त्या पानांचा फोटो घेतला आणि दोन मित्रांना पाठवला. एक माझ्या सारखा पुलंप्रेमी तर दुसरा जुन्या मराठी भाषेचा जाणकार. म्हटलं काय अर्थ लागतो का ते सांगा. भाषापटू मित्राने अजून माझा मेसेज बघितला नसावा तर पुलं प्रेमीने लगेच सांगितले की, 'बाबा रे, मला पण याचा अर्थ अजून लागला नाही."


मग थोड्या वेळाने त्याचा पुन्हा मेसेज आला. 'ते आमोद सुनांस "जाले" आहे. सगळे त्याला "आले" म्हणतात. म्हणून मला कळत नव्हते. आता जर तो शब्द "जाले" आहे हे नक्की झालंय तर बहुतेक त्याचा अर्थ "श्रोत्यांस आनंद झाला " असा असणार". मला थोडे पटले आणि थोडे नाही. तेव्हढ्यात अजून एका जाणकार मित्राचा फोन आला. त्याला म्हटलं फोटो पाठवतो. अर्थ सांग. त्याला हे पण सांगितलं की एका मित्राने श्रोत्यांस आनंद झाला असा अर्थ सांगितला आहे. फोटो पाठवले आणि लेक्चरला गेलो. मग दिवसभर आयकर कायदा आणि त्याच्यातील कलमे शिकवताना विषय विसरलो. रात्री जाणकार मित्राचा फोन आला. तो म्हणाला श्रोत्यांचा संबंधच नाही. कारण अमृतानुभव म्हणजे श्रोत्यांशी साधलेलया संवादाचे वर्णन नसून ज्ञानेश्वरांना आलेल्या अमृततुल्य अनुभवांचे वर्णन आहे. हे मला पटले. पण तो ही "सुनांस जाले" या शब्दांचा अर्थ देऊ शकला नाही.


आता माझी अवस्था स्टेशन जवळ आलेले आहे, फलाट दिसू लागलेले आहेत, आपण आपले सामान सुमान घेऊन पॅसेंजर ट्रेनच्या छोट्याश्या दरवाजाजवळ उभे आहोत, पण गाडी स्टेशन बाहेर सिग्नलला थांबल्यावर होते तशी झाली होती. मग आठवण झाली ती संध्याताई सोमण यांची. फेसबुकवर अनेक ठिकाणी कमेंट करताना त्यांच्याकडील जुन्या ग्रंथांचे फोटो टाकतात ते आठवले. मग त्यांना फेसबुकरच फोटो पाठवले. आणि म्हटलं "आमोद म्हणजे आनंद हे कळले आहे पण ते सुनांस आले चा अर्थ सांगू शकाल का?"  पण मग लक्षात आलं की मी त्यांचा मित्र नाही आहे. स्पॅम टाळण्यासाठी झुक्या बाबा मित्र नसलेल्या लोकांचे मेसेज लगेच दाखवत नाही तर त्याला मेसेज रिक्वेस्ट म्हणून पाठवतो. आणि या रिक्वेस्ट बऱ्याचदा उघडल्या जात नाहीत हे माझ्या स्वानुभवावरून मला माहीत होते.  मग संध्याताईंना मित्र विनंती पाठवली. आता त्या कधी ऑनलाईन येतील? कधी मित्रविनंती स्वीकारतील? कधी माझा मेसेज बघतील? आणि कधी उत्तर देतील? या प्रश्नांच्या आवर्तात सापडून शेवटी मी आळस सोडला आणि गुगल वर "आमोद सुनांस जाले" असे शोधायला सुरवात केली.


तर तिथे मराठी साहित्य ब्लॉगस्पॉट इन या संकेतस्थळावर, दि बा मोकाशी यांच्या "आता आमोद सुनांसि आले"  या कथेचे रसग्रहण सापडले. त्यात ब्लॉग लेखकाने एका परिच्छेदात माझ्या शंकेचं निरसन केलेलं होतं. तो परिच्छेद असा आहे,


"कथेविषयी लिहिण्याआधी थोडेफार शीर्षकाविषयी सांगणे आवश्यक आहे. संत ज्ञानेश्वरांची 'आता आमोद सुनासि आले। श्रुतीशी श्रवण निघाले' ही अमृतानुभवातल्या 'ज्ञान-अज्ञान भेद कथन' या प्रकरणातील ही ओवी ज्ञाता आणि ज्ञेय (जाणणारा आणि जे जाणायचे ती गोष्ट) यांच्यातील अद्वैत दर्शविते. आमोद म्हणजे सुगंध, सुनास म्हणजे नाक - हे एक उदाहरण. या कथेतही वेगवेगळ्या पातळीवर, वेगवेगळ्या गोष्टींतले द्वैत - अद्वैत लेखक दाखवून देतो"


सगळा घोटाळा आमोद म्हणजे आनंद या समजुतीमुळे झालेला होता. आमोद म्हणजे आनंद असा जरी अर्थ असला तरी आमोद या शब्दाला अजूनही अर्थ असू शकतात ही शक्यताच मी विचारात घेतली नव्हती. त्यामुळे पुढे सुनांस आले किंवा जाले चा अर्थ लागत नव्हता. आता जेंव्हा आमोद म्हणजे सुवास असा अर्थ घेतला तेंव्हा सुनांस म्हणजे नाक हा अर्थ लागला. आणि मग सुनता है गुरु ग्यानी या निर्गुणी भजनात कबीर कुंडलिनी साधकाच्या अवस्थेचे वर्णन करत आहेत हा मला लागलेला अर्थ आणि त्याच अवस्थेचे माउलींनी आमोद सुनांस जाले असे केलेले वर्णन एकदम जुळून आले. जेंव्हा साधकाची कुंडलिनी जागृत होते, तेंव्हा त्याला जो अनिर्वचनीय आनंद होतो त्या अमृतानुभवाचे वर्णन करताना माउली म्हणतात.


सुवासच नाक होतो आणि स्वतःला भोगू शकतो. ध्वनीच कान होतो आणि स्वतःला ऐकू शकतो. आरसा डोळे आणि दृष्टी एकरूप होतात. माथा स्वतः चाफयाप्रमाणे सुगंधीत होतो. जीभ स्वतःच चव बनते, चकोर स्वतःच चांदणे आणि चंद्र बनतो, फुले स्वतःच भ्रमर बनतात, तरुणी स्वतःच नर बनून स्वतःचे स्त्रीत्व उपभोगू शकते. थोडक्यात सगळे रस आणि त्या रसांचे रसपान करणारे एकरूप होतात. त्यांचे अद्वैत होते. ज्याला भोगायचे आहे आणि जे भोगायचे आहे ते हे दोन्ही एकरूप होतात. ज्याला जाणायचे आहे आणि जे जाणायचे आहे ते एकरूप होतात. आणि हा अमृतानुभव असतो. असा या रचनेचा  अर्थ आहे.


आता माझी गाडी फलाटाला लागली होती. मन शांत झाले होते. मी शाळेत असल्यापासून पुलंनी घातलेले कोडे पण सुटले होते. भात शिजताना जो सुगंध दरवळतो त्यामुळे जणू तो वासच नाक होतो. वासाचे आणि नाकाचे वेगळे अस्तित्व उरत नाही. त्या दोघांचे अद्वैत होते. खरा खवैय्या प्रियकर मग तो सुवास उपभोगतो आणि त्यात इतका एकरूप होतो की तो आपल्या प्रेयसीला देखील विसरतो.  


आणि मला जाणवले की; माउली, कबीर, नाथ संप्रदाय, आणि पुलं यांना सगळ्यांना एका माळेत गुंफून ढेरे सरांनी आंतरजालाने मला एका मोठ्या रोलर कोस्टर राईडचा अनुभव दिलेला होता. तो माझ्यासाठी अतिशय रोमहर्षक होता. मला वाटले संपली राईड. म्हणून खूष होऊन फेसबुकवर आलो. तर संध्याताईंनी मित्र विनंती स्वीकारली होती. मग त्यांना हा अर्थ सांगून तो बरोबर आहे का अशी विचारणा केली. तर त्यांनी दुजोरा देताना त्यांच्याकडील एका पुस्तकाचा फोटो पाठवला. पुस्तकाचे नाव होते "अनुभवामृतातील प्रतिमासृष्टी" लेखिका "सई देशपांडे" फोटोत दिसणारे पण वाचले. आपल्याला लागलेला अर्थ बरोबर आहे याचा आनंद झाला. आणि अजून एक गंमत दिसली. एका देशपांडेंनी आपल्या पुस्तकात घातलेले कोडे शेवटी दुसऱ्या देशपांडेंनी लिहिलेल्या पुस्तकाच्या  दुजोऱ्याने खात्रीलायक सुटले.

आता ढेरे सरांचे पुस्तक खाली ठेववत नाही. विकत आणून ठेवलेली त्यांची सगळी पुस्तके मला बोलावत आहेत. बहुतेक त्या पुस्तकांची माझ्या आयुष्यातील वेळ सुरू झाली असावी. फक्त वाईट एकाच गोष्टीचे वाटते की हे सर्व, ढेरे सर इहलोक सोडून गेल्यावर घडले. आणि त्याच बरोबर थोडा आनंद देखील वाटतो की उशीरा का होईना पण मला त्यांच्या पुस्तकातील विचार थोडे फार समजू शकतील.

आतां आमोद सुनांस जाले

अंदाजे सात आठ वर्षांपूर्वी घरच्यांबरोबर आंध्रात फिरायला गेलो होतो. तेंव्हा काळहस्तीश्वर मंदिरात जाण्याचा योग आला होता. तिथून परत आलो आणि एकदा मॅजेस्टिक मध्ये पुस्तकं चाळत असताना "श्री वेंकटेश्वर आणि श्री काळहस्तीश्वर" अश्या नावाचे पुस्तक दिसले. लेखक होते रा चिं ढेरे. तेंव्हा पेपरात त्यांच्या "श्री विठ्ठल एक महासमन्वय" या पुस्तकाची जाहिरात येत होती. कुतूहल होते म्हणून दोन्ही पुस्तके घेतली आणि घरी आलो. वेळ मिळाला तसे विठ्ठलाचे पुस्तक वाचायला काढले. पण मन काही रमेना. मग वेंकटेश्वराचे पुस्तक काढले. तिथेही माझा लेखकाशी सूर जुळेना. म्हणून मग पुस्तके बाजूला ठेवली.


माझं असं कधी कधी होतं की पुस्तकाशी माझी नाळ जुळत नाही. मग मी पुस्तकाला आणि स्वतःला त्रास देत नाही. बहुतेक त्या पुस्तकाची माझ्या आयुष्यात वेळ आलेली नाही असे म्हणून ते बाजूला ठेवतो. यथावकाश ते पुस्तक मला बोलावतेच. अश्या प्रकारे पुस्तकाने साद घातलेली असली की ते अगदी कडकडून भेटते. त्यातले विचार अगदी सहज समजतात आणि त्यावर मनातल्या मनात संवाद देखील छानपैकी सुरू होतो असा माझा अनुभव आहे. त्या अनुभवाला स्मरून मी ढेरे सरांची पुस्तके शेल्फवर ठेवून दिली.


मागच्या महिन्यात निर्गुणी भजनांची सिरीज लिहिताना गोरक्षनाथांचा उल्लेख केला होता. त्यावर एका वाचकाशी साद प्रतिसाद करत असताना त्या वाचकाने रा चिं ढेरेंचे "नाथ संप्रदायाचा इतिहास" हे पुस्तक वाचा असा सल्ला दिला होता. आणि मग शेल्फवरील ढेरे सरांची पुस्तके साद घालू लागली. म्हटलं, "आनंदा, वेळ झाली बहुतेक या पुस्तकांची". पण चाल ढकल करत होतो. तेव्हढ्यात ढेरे सर इहलोक सोडून गेल्याची बातमी आली. एक दोन मित्रांनी सरांच्या सर्व ग्रंथसंपदेचे फोटो फेसबुकवर टाकले. त्यात नाथ संप्रदायाचा इतिहास दिसले. आणि मग मात्र मी मॅजेस्टिक मधे गेलो. तिथून ढेरे सरांची सगळी पुस्तकं घेतली. पण वाचायला सुरवात केली ती नाथ संप्रदायाच्या इतिहासाकडून.


मला माझे मडके कच्चे आहे ते माहिती आहे. त्यामुळे मनात थोडी धाकधूक होती. अजून या पुस्तकाची माझ्या आयुष्यात वेळ आली की नाही? त्यातले विचार समजण्याइतका मी तयार झालो की नाही? असे प्रश्न मनात होते. कदाचित निर्गुणी भजनांवर लिहीत असताना वाचनाला आणि विचाराला दिशा मिळाली असेल त्यामुळे पुस्तक माझ्याशी बोलू लागले. आणि ते काय बोलत आहे ते मला समजू लागले. ढेरे सरांचा प्रचंड व्यासंग आणि विचार मांडण्याची अनाग्रही पद्धत जाणवत होती. एका ज्ञानतपस्व्याच्या जवळ आपण बसलो आहोत असा अनुभव होत होता.  


वाचता वाचता पान ३१ वर आलो. त्यात पिण्ड ब्रह्माण्ड या विषयावरचा गोरक्षनाथांचा सिद्धांत या मुद्द्यावर बोलताना ढेरे सरांनी ज्ञानोबा माउलींच्या अमृतानुभवातील नवव्या प्रकरणातील आत्मरतिचे वर्णन करणारी रचना दिली आहे. त्या रचनेचे पहिले वाक्य वाचले आणि एकदम ज्ञानतपस्वी ढेरे सर प्रेमळ अनुभवी मित्रासारखे झाल्यासारखे वाटले. ढेरे सरांनी दिलेली माऊलींची ती पूर्ण रचना आधी देतो आणि मग त्यामुळे माझ्या एका जुन्या कोड्याची उकल कशी झाली ते सांगतो.


आतां आमोद सुनांस जाले । श्रुतीसि श्रवण रिघाले ।
आरिसे उठिले । लोचनेंसी ।।
आपलेंनि  समीरपणे । वेल्हावती विंजणे ।
कीं माथेंचि चांफेपणें । बहकताती ।।
जिव्हा लोधली रासे । कमळ सूर्यपणे विकासे ।
चकोरचि जैसे । चंद्रमा जालें ।।
फुलेंचि जालीं भ्रमर । तरुणीची जाली नर ।
जाले आपुलें शेजार । निद्राळुची ।।
चूतांकुर जाले कोकीळ । आंगचि जाले मलयनिळ ।
रस जाले सकळ । रसनावंत ।।
तैसे भोग्य आणि भोक्ता । दिसे आणि देखता ।
हे सारले अद्वैता । अफुटामाजी ।।

यातलं "आमोद सुनांस जाले"  वाचलं आणि शाळेपासून पडलेलं कोडं सुटेल असं वाटू लागलं. पुलंचा माझे खाद्यजीवन म्हणून फार प्रसिद्ध लेख आहे त्यात एका ठिकाणी पुलं म्हणतात, " जो भात खदखदू लागला म्हणजे प्रियकराचे प्रेयसीवरचे लक्ष उडून आमोद सुनांस होते, त्याला काय पोषक अन्न या वैद्यकीय कोषात कोंबायचे?" हे वाक्य जेंव्हापासून वाचलंय तेंव्हापासून जीव अडकलाय. कारण आमोद सुनांस येणे याचा काही संदर्भ मिळत नव्हता. बरं आपल्या पद्धतीने अर्थ लावायचा प्रयत्न करावा तर आमोद म्हणजे आनंद. मग आनंद सुनांस येणे म्हणजे काय ते कधीच कळले नव्हते. आणि इथे नाथसंप्रदायाचा इतिहास वाचताना ढेरे सरांनी माझ्यासाठी अगदी अनपेक्षितपणे पूर्ण रचना दिली होती. आता पुलंच्या वाक्याचा संदर्भ मिळाला होता. पण अजूनही आनंद सुनांस येणे याचे कोडे सुटत नव्हते. आणि पुलंनी हे वाक्य भात शिजण्याशी कसे जोडले ते काही लक्षात येईना. तसाच झोपलो.


सकाळी, संदर्भ मिळाला आहे या आनंदात उठलो. पण अर्थ लागायचा बाकी आहे ते आठवले. मग माझ्यातला आळशी माणूस जागा झाला. ढेरे सरांच्या पुस्तकातील आणि पुलंच्या हसवणूक या पुस्तकातील त्या पानांचा फोटो घेतला आणि दोन मित्रांना पाठवला. एक माझ्या सारखा पुलंप्रेमी तर दुसरा जुन्या मराठी भाषेचा जाणकार. म्हटलं काय अर्थ लागतो का ते सांगा. भाषापटू मित्राने अजून माझा मेसेज बघितला नसावा तर पुलं प्रेमीने लगेच सांगितले की, 'बाबा रे, मला पण याचा अर्थ अजून लागला नाही."


मग थोड्या वेळाने त्याचा पुन्हा मेसेज आला. 'ते आमोद सुनांस "जाले" आहे. सगळे त्याला "आले" म्हणतात. म्हणून मला कळत नव्हते. आता जर तो शब्द "जाले" आहे हे नक्की झालंय तर बहुतेक त्याचा अर्थ "श्रोत्यांस आनंद झाला " असा असणार". मला थोडे पटले आणि थोडे नाही. तेव्हढ्यात अजून एका जाणकार मित्राचा फोन आला. त्याला म्हटलं फोटो पाठवतो. अर्थ सांग. त्याला हे पण सांगितलं की एका मित्राने श्रोत्यांस आनंद झाला असा अर्थ सांगितला आहे. फोटो पाठवले आणि लेक्चरला गेलो. मग दिवसभर आयकर कायदा आणि त्याच्यातील कलमे शिकवताना विषय विसरलो. रात्री जाणकार मित्राचा फोन आला. तो म्हणाला श्रोत्यांचा संबंधच नाही. कारण अमृतानुभव म्हणजे श्रोत्यांशी साधलेलया संवादाचे वर्णन नसून ज्ञानेश्वरांना आलेल्या अमृततुल्य अनुभवांचे वर्णन आहे. हे मला पटले. पण तो ही "सुनांस जाले" या शब्दांचा अर्थ देऊ शकला नाही.


आता माझी अवस्था स्टेशन जवळ आलेले आहे, फलाट दिसू लागलेले आहेत, आपण आपले सामान सुमान घेऊन पॅसेंजर ट्रेनच्या छोट्याश्या दरवाजाजवळ उभे आहोत, पण गाडी स्टेशन बाहेर सिग्नलला थांबल्यावर होते तशी झाली होती. मग आठवण झाली ती संध्याताई सोमण यांची. फेसबुकवर अनेक ठिकाणी कमेंट करताना त्यांच्याकडील जुन्या ग्रंथांचे फोटो टाकतात ते आठवले. मग त्यांना फेसबुकरच फोटो पाठवले. आणि म्हटलं "आमोद म्हणजे आनंद हे कळले आहे पण ते सुनांस आले चा अर्थ सांगू शकाल का?"  पण मग लक्षात आलं की मी त्यांचा मित्र नाही आहे. स्पॅम टाळण्यासाठी झुक्या बाबा मित्र नसलेल्या लोकांचे मेसेज लगेच दाखवत नाही तर त्याला मेसेज रिक्वेस्ट म्हणून पाठवतो. आणि या रिक्वेस्ट बऱ्याचदा उघडल्या जात नाहीत हे माझ्या स्वानुभवावरून मला माहीत होते.  मग संध्याताईंना मित्र विनंती पाठवली. आता त्या कधी ऑनलाईन येतील? कधी मित्रविनंती स्वीकारतील? कधी माझा मेसेज बघतील? आणि कधी उत्तर देतील? या प्रश्नांच्या आवर्तात सापडून शेवटी मी आळस सोडला आणि गुगल वर "आमोद सुनांस जाले" असे शोधायला सुरवात केली.


तर तिथे मराठी साहित्य ब्लॉगस्पॉट इन या संकेतस्थळावर, दि बा मोकाशी यांच्या "आता आमोद सुनांसि आले"  या कथेचे रसग्रहण सापडले. त्यात ब्लॉग लेखकाने एका परिच्छेदात माझ्या शंकेचं निरसन केलेलं होतं. तो परिच्छेद असा आहे,


"कथेविषयी लिहिण्याआधी थोडेफार शीर्षकाविषयी सांगणे आवश्यक आहे. संत ज्ञानेश्वरांची 'आता आमोद सुनासि आले। श्रुतीशी श्रवण निघाले' ही अमृतानुभवातल्या 'ज्ञान-अज्ञान भेद कथन' या प्रकरणातील ही ओवी ज्ञाता आणि ज्ञेय (जाणणारा आणि जे जाणायचे ती गोष्ट) यांच्यातील अद्वैत दर्शविते. आमोद म्हणजे सुगंध, सुनास म्हणजे नाक - हे एक उदाहरण. या कथेतही वेगवेगळ्या पातळीवर, वेगवेगळ्या गोष्टींतले द्वैत - अद्वैत लेखक दाखवून देतो"


सगळा घोटाळा आमोद म्हणजे आनंद या समजुतीमुळे झालेला होता. आमोद म्हणजे आनंद असा जरी अर्थ असला तरी आमोद या शब्दाला अजूनही अर्थ असू शकतात ही शक्यताच मी विचारात घेतली नव्हती. त्यामुळे पुढे सुनांस आले किंवा जाले चा अर्थ लागत नव्हता. आता जेंव्हा आमोद म्हणजे सुवास असा अर्थ घेतला तेंव्हा सुनांस म्हणजे नाक हा अर्थ लागला. आणि मग सुनता है गुरु ग्यानी या निर्गुणी भजनात कबीर कुंडलिनी साधकाच्या अवस्थेचे वर्णन करत आहेत हा मला लागलेला अर्थ आणि त्याच अवस्थेचे माउलींनी आमोद सुनांस जाले असे केलेले वर्णन एकदम जुळून आले. जेंव्हा साधकाची कुंडलिनी जागृत होते, तेंव्हा त्याला जो अनिर्वचनीय आनंद होतो त्या अमृतानुभवाचे वर्णन करताना माउली म्हणतात.


सुवासच नाक होतो आणि स्वतःला भोगू शकतो. ध्वनीच कान होतो आणि स्वतःला ऐकू शकतो. आरसा डोळे आणि दृष्टी एकरूप होतात. माथा स्वतः चाफयाप्रमाणे सुगंधीत होतो. जीभ स्वतःच चव बनते, चकोर स्वतःच चांदणे आणि चंद्र बनतो, फुले स्वतःच भ्रमर बनतात, तरुणी स्वतःच नर बनून स्वतःचे स्त्रीत्व उपभोगू शकते. थोडक्यात सगळे रस आणि त्या रसांचे रसपान करणारे एकरूप होतात. त्यांचे अद्वैत होते. ज्याला भोगायचे आहे आणि जे भोगायचे आहे ते हे दोन्ही एकरूप होतात. ज्याला जाणायचे आहे आणि जे जाणायचे आहे ते एकरूप होतात. आणि हा अमृतानुभव असतो. असा या रचनेचा  अर्थ आहे.


आता माझी गाडी फलाटाला लागली होती. मन शांत झाले होते. मी शाळेत असल्यापासून पुलंनी घातलेले कोडे पण सुटले होते. भात शिजताना जो सुगंध दरवळतो त्यामुळे जणू तो वासच नाक होतो. वासाचे आणि नाकाचे वेगळे अस्तित्व उरत नाही. त्या दोघांचे अद्वैत होते. खरा खवैय्या प्रियकर मग तो सुवास उपभोगतो आणि त्यात इतका एकरूप होतो की तो आपल्या प्रेयसीला देखील विसरतो.  


आणि मला जाणवले की; माउली, कबीर, नाथ संप्रदाय, आणि पुलं यांना सगळ्यांना एका माळेत गुंफून ढेरे सरांनी आंतरजालाने मला एका मोठ्या रोलर कोस्टर राईडचा अनुभव दिलेला होता. तो माझ्यासाठी अतिशय रोमहर्षक होता. मला वाटले संपली राईड. म्हणून खूष होऊन फेसबुकवर आलो. तर संध्याताईंनी मित्र विनंती स्वीकारली होती. मग त्यांना हा अर्थ सांगून तो बरोबर आहे का अशी विचारणा केली. तर त्यांनी दुजोरा देताना त्यांच्याकडील एका पुस्तकाचा फोटो पाठवला. पुस्तकाचे नाव होते "अनुभवामृतातील प्रतिमासृष्टी" लेखिका "सई देशपांडे" फोटोत दिसणारे पण वाचले. आपल्याला लागलेला अर्थ बरोबर आहे याचा आनंद झाला. आणि अजून एक गंमत दिसली. एका देशपांडेंनी आपल्या पुस्तकात घातलेले कोडे शेवटी दुसऱ्या देशपांडेंनी लिहिलेल्या पुस्तकाच्या  दुजोऱ्याने खात्रीलायक सुटले.

आता ढेरे सरांचे पुस्तक खाली ठेववत नाही. विकत आणून ठेवलेली त्यांची सगळी पुस्तके मला बोलावत आहेत. बहुतेक त्या पुस्तकांची माझ्या आयुष्यातील वेळ सुरू झाली असावी. फक्त वाईट एकाच गोष्टीचे वाटते की हे सर्व, ढेरे सर इहलोक सोडून गेल्यावर घडले. आणि त्याच बरोबर थोडा आनंद देखील वाटतो की उशीरा का होईना पण मला त्यांच्या पुस्तकातील विचार थोडे फार समजू शकतील.

आतां आमोद सुनांस जाले

अंदाजे सात आठ वर्षांपूर्वी घरच्यांबरोबर आंध्रात फिरायला गेलो होतो. तेंव्हा काळहस्तीश्वर मंदिरात जाण्याचा योग आला होता. तिथून परत आलो आणि एकदा मॅजेस्टिक मध्ये पुस्तकं चाळत असताना "श्री वेंकटेश्वर आणि श्री काळहस्तीश्वर" अश्या नावाचे पुस्तक दिसले. लेखक होते रा चिं ढेरे. तेंव्हा पेपरात त्यांच्या "श्री विठ्ठल एक महासमन्वय" या पुस्तकाची जाहिरात येत होती. कुतूहल होते म्हणून दोन्ही पुस्तके घेतली आणि घरी आलो. वेळ मिळाला तसे विठ्ठलाचे पुस्तक वाचायला काढले. पण मन काही रमेना. मग वेंकटेश्वराचे पुस्तक काढले. तिथेही माझा लेखकाशी सूर जुळेना. म्हणून मग पुस्तके बाजूला ठेवली.


माझं असं कधी कधी होतं की पुस्तकाशी माझी नाळ जुळत नाही. मग मी पुस्तकाला आणि स्वतःला त्रास देत नाही. बहुतेक त्या पुस्तकाची माझ्या आयुष्यात वेळ आलेली नाही असे म्हणून ते बाजूला ठेवतो. यथावकाश ते पुस्तक मला बोलावतेच. अश्या प्रकारे पुस्तकाने साद घातलेली असली की ते अगदी कडकडून भेटते. त्यातले विचार अगदी सहज समजतात आणि त्यावर मनातल्या मनात संवाद देखील छानपैकी सुरू होतो असा माझा अनुभव आहे. त्या अनुभवाला स्मरून मी ढेरे सरांची पुस्तके शेल्फवर ठेवून दिली.


मागच्या महिन्यात निर्गुणी भजनांची सिरीज लिहिताना गोरक्षनाथांचा उल्लेख केला होता. त्यावर एका वाचकाशी साद प्रतिसाद करत असताना त्या वाचकाने रा चिं ढेरेंचे "नाथ संप्रदायाचा इतिहास" हे पुस्तक वाचा असा सल्ला दिला होता. आणि मग शेल्फवरील ढेरे सरांची पुस्तके साद घालू लागली. म्हटलं, "आनंदा, वेळ झाली बहुतेक या पुस्तकांची". पण चाल ढकल करत होतो. तेव्हढ्यात ढेरे सर इहलोक सोडून गेल्याची बातमी आली. एक दोन मित्रांनी सरांच्या सर्व ग्रंथसंपदेचे फोटो फेसबुकवर टाकले. त्यात नाथ संप्रदायाचा इतिहास दिसले. आणि मग मात्र मी मॅजेस्टिक मधे गेलो. तिथून ढेरे सरांची सगळी पुस्तकं घेतली. पण वाचायला सुरवात केली ती नाथ संप्रदायाच्या इतिहासाकडून.


मला माझे मडके कच्चे आहे ते माहिती आहे. त्यामुळे मनात थोडी धाकधूक होती. अजून या पुस्तकाची माझ्या आयुष्यात वेळ आली की नाही? त्यातले विचार समजण्याइतका मी तयार झालो की नाही? असे प्रश्न मनात होते. कदाचित निर्गुणी भजनांवर लिहीत असताना वाचनाला आणि विचाराला दिशा मिळाली असेल त्यामुळे पुस्तक माझ्याशी बोलू लागले. आणि ते काय बोलत आहे ते मला समजू लागले. ढेरे सरांचा प्रचंड व्यासंग आणि विचार मांडण्याची अनाग्रही पद्धत जाणवत होती. एका ज्ञानतपस्व्याच्या जवळ आपण बसलो आहोत असा अनुभव होत होता.  


वाचता वाचता पान ३१ वर आलो. त्यात पिण्ड ब्रह्माण्ड या विषयावरचा गोरक्षनाथांचा सिद्धांत या मुद्द्यावर बोलताना ढेरे सरांनी ज्ञानोबा माउलींच्या अमृतानुभवातील नवव्या प्रकरणातील आत्मरतिचे वर्णन करणारी रचना दिली आहे. त्या रचनेचे पहिले वाक्य वाचले आणि एकदम ज्ञानतपस्वी ढेरे सर प्रेमळ अनुभवी मित्रासारखे झाल्यासारखे वाटले. ढेरे सरांनी दिलेली माऊलींची ती पूर्ण रचना आधी देतो आणि मग त्यामुळे माझ्या एका जुन्या कोड्याची उकल कशी झाली ते सांगतो.


आतां आमोद सुनांस जाले । श्रुतीसि श्रवण रिघाले ।
आरिसे उठिले । लोचनेंसी ।।
आपलेंनि  समीरपणे । वेल्हावती विंजणे ।
कीं माथेंचि चांफेपणें । बहकताती ।।
जिव्हा लोधली रासे । कमळ सूर्यपणे विकासे ।
चकोरचि जैसे । चंद्रमा जालें ।।
फुलेंचि जालीं भ्रमर । तरुणीची जाली नर ।
जाले आपुलें शेजार । निद्राळुची ।।
चूतांकुर जाले कोकीळ । आंगचि जाले मलयनिळ ।
रस जाले सकळ । रसनावंत ।।
तैसे भोग्य आणि भोक्ता । दिसे आणि देखता ।
हे सारले अद्वैता । अफुटामाजी ।।

यातलं "आमोद सुनांस जाले"  वाचलं आणि शाळेपासून पडलेलं कोडं सुटेल असं वाटू लागलं. पुलंचा माझे खाद्यजीवन म्हणून फार प्रसिद्ध लेख आहे त्यात एका ठिकाणी पुलं म्हणतात, " जो भात खदखदू लागला म्हणजे प्रियकराचे प्रेयसीवरचे लक्ष उडून आमोद सुनांस होते, त्याला काय पोषक अन्न या वैद्यकीय कोषात कोंबायचे?" हे वाक्य जेंव्हापासून वाचलंय तेंव्हापासून जीव अडकलाय. कारण आमोद सुनांस येणे याचा काही संदर्भ मिळत नव्हता. बरं आपल्या पद्धतीने अर्थ लावायचा प्रयत्न करावा तर आमोद म्हणजे आनंद. मग आनंद सुनांस येणे म्हणजे काय ते कधीच कळले नव्हते. आणि इथे नाथसंप्रदायाचा इतिहास वाचताना ढेरे सरांनी माझ्यासाठी अगदी अनपेक्षितपणे पूर्ण रचना दिली होती. आता पुलंच्या वाक्याचा संदर्भ मिळाला होता. पण अजूनही आनंद सुनांस येणे याचे कोडे सुटत नव्हते. आणि पुलंनी हे वाक्य भात शिजण्याशी कसे जोडले ते काही लक्षात येईना. तसाच झोपलो.


सकाळी, संदर्भ मिळाला आहे या आनंदात उठलो. पण अर्थ लागायचा बाकी आहे ते आठवले. मग माझ्यातला आळशी माणूस जागा झाला. ढेरे सरांच्या पुस्तकातील आणि पुलंच्या हसवणूक या पुस्तकातील त्या पानांचा फोटो घेतला आणि दोन मित्रांना पाठवला. एक माझ्या सारखा पुलंप्रेमी तर दुसरा जुन्या मराठी भाषेचा जाणकार. म्हटलं काय अर्थ लागतो का ते सांगा. भाषापटू मित्राने अजून माझा मेसेज बघितला नसावा तर पुलं प्रेमीने लगेच सांगितले की, 'बाबा रे, मला पण याचा अर्थ अजून लागला नाही."


मग थोड्या वेळाने त्याचा पुन्हा मेसेज आला. 'ते आमोद सुनांस "जाले" आहे. सगळे त्याला "आले" म्हणतात. म्हणून मला कळत नव्हते. आता जर तो शब्द "जाले" आहे हे नक्की झालंय तर बहुतेक त्याचा अर्थ "श्रोत्यांस आनंद झाला " असा असणार". मला थोडे पटले आणि थोडे नाही. तेव्हढ्यात अजून एका जाणकार मित्राचा फोन आला. त्याला म्हटलं फोटो पाठवतो. अर्थ सांग. त्याला हे पण सांगितलं की एका मित्राने श्रोत्यांस आनंद झाला असा अर्थ सांगितला आहे. फोटो पाठवले आणि लेक्चरला गेलो. मग दिवसभर आयकर कायदा आणि त्याच्यातील कलमे शिकवताना विषय विसरलो. रात्री जाणकार मित्राचा फोन आला. तो म्हणाला श्रोत्यांचा संबंधच नाही. कारण अमृतानुभव म्हणजे श्रोत्यांशी साधलेलया संवादाचे वर्णन नसून ज्ञानेश्वरांना आलेल्या अमृततुल्य अनुभवांचे वर्णन आहे. हे मला पटले. पण तो ही "सुनांस जाले" या शब्दांचा अर्थ देऊ शकला नाही.


आता माझी अवस्था स्टेशन जवळ आलेले आहे, फलाट दिसू लागलेले आहेत, आपण आपले सामान सुमान घेऊन पॅसेंजर ट्रेनच्या छोट्याश्या दरवाजाजवळ उभे आहोत, पण गाडी स्टेशन बाहेर सिग्नलला थांबल्यावर होते तशी झाली होती. मग आठवण झाली ती संध्याताई सोमण यांची. फेसबुकवर अनेक ठिकाणी कमेंट करताना त्यांच्याकडील जुन्या ग्रंथांचे फोटो टाकतात ते आठवले. मग त्यांना फेसबुकरच फोटो पाठवले. आणि म्हटलं "आमोद म्हणजे आनंद हे कळले आहे पण ते सुनांस आले चा अर्थ सांगू शकाल का?"  पण मग लक्षात आलं की मी त्यांचा मित्र नाही आहे. स्पॅम टाळण्यासाठी झुक्या बाबा मित्र नसलेल्या लोकांचे मेसेज लगेच दाखवत नाही तर त्याला मेसेज रिक्वेस्ट म्हणून पाठवतो. आणि या रिक्वेस्ट बऱ्याचदा उघडल्या जात नाहीत हे माझ्या स्वानुभवावरून मला माहीत होते.  मग संध्याताईंना मित्र विनंती पाठवली. आता त्या कधी ऑनलाईन येतील? कधी मित्रविनंती स्वीकारतील? कधी माझा मेसेज बघतील? आणि कधी उत्तर देतील? या प्रश्नांच्या आवर्तात सापडून शेवटी मी आळस सोडला आणि गुगल वर "आमोद सुनांस जाले" असे शोधायला सुरवात केली.


तर तिथे मराठी साहित्य ब्लॉगस्पॉट इन या संकेतस्थळावर, दि बा मोकाशी यांच्या "आता आमोद सुनांसि आले"  या कथेचे रसग्रहण सापडले. त्यात ब्लॉग लेखकाने एका परिच्छेदात माझ्या शंकेचं निरसन केलेलं होतं. तो परिच्छेद असा आहे,


"कथेविषयी लिहिण्याआधी थोडेफार शीर्षकाविषयी सांगणे आवश्यक आहे. संत ज्ञानेश्वरांची 'आता आमोद सुनासि आले। श्रुतीशी श्रवण निघाले' ही अमृतानुभवातल्या 'ज्ञान-अज्ञान भेद कथन' या प्रकरणातील ही ओवी ज्ञाता आणि ज्ञेय (जाणणारा आणि जे जाणायचे ती गोष्ट) यांच्यातील अद्वैत दर्शविते. आमोद म्हणजे सुगंध, सुनास म्हणजे नाक - हे एक उदाहरण. या कथेतही वेगवेगळ्या पातळीवर, वेगवेगळ्या गोष्टींतले द्वैत - अद्वैत लेखक दाखवून देतो"


सगळा घोटाळा आमोद म्हणजे आनंद या समजुतीमुळे झालेला होता. आमोद म्हणजे आनंद असा जरी अर्थ असला तरी आमोद या शब्दाला अजूनही अर्थ असू शकतात ही शक्यताच मी विचारात घेतली नव्हती. त्यामुळे पुढे सुनांस आले किंवा जाले चा अर्थ लागत नव्हता. आता जेंव्हा आमोद म्हणजे सुवास असा अर्थ घेतला तेंव्हा सुनांस म्हणजे नाक हा अर्थ लागला. आणि मग सुनता है गुरु ग्यानी या निर्गुणी भजनात कबीर कुंडलिनी साधकाच्या अवस्थेचे वर्णन करत आहेत हा मला लागलेला अर्थ आणि त्याच अवस्थेचे माउलींनी आमोद सुनांस जाले असे केलेले वर्णन एकदम जुळून आले. जेंव्हा साधकाची कुंडलिनी जागृत होते, तेंव्हा त्याला जो अनिर्वचनीय आनंद होतो त्या अमृतानुभवाचे वर्णन करताना माउली म्हणतात.


सुवासच नाक होतो आणि स्वतःला भोगू शकतो. ध्वनीच कान होतो आणि स्वतःला ऐकू शकतो. आरसा डोळे आणि दृष्टी एकरूप होतात. माथा स्वतः चाफयाप्रमाणे सुगंधीत होतो. जीभ स्वतःच चव बनते, चकोर स्वतःच चांदणे आणि चंद्र बनतो, फुले स्वतःच भ्रमर बनतात, तरुणी स्वतःच नर बनून स्वतःचे स्त्रीत्व उपभोगू शकते. थोडक्यात सगळे रस आणि त्या रसांचे रसपान करणारे एकरूप होतात. त्यांचे अद्वैत होते. ज्याला भोगायचे आहे आणि जे भोगायचे आहे ते हे दोन्ही एकरूप होतात. ज्याला जाणायचे आहे आणि जे जाणायचे आहे ते एकरूप होतात. आणि हा अमृतानुभव असतो. असा या रचनेचा  अर्थ आहे.


आता माझी गाडी फलाटाला लागली होती. मन शांत झाले होते. मी शाळेत असल्यापासून पुलंनी घातलेले कोडे पण सुटले होते. भात शिजताना जो सुगंध दरवळतो त्यामुळे जणू तो वासच नाक होतो. वासाचे आणि नाकाचे वेगळे अस्तित्व उरत नाही. त्या दोघांचे अद्वैत होते. खरा खवैय्या प्रियकर मग तो सुवास उपभोगतो आणि त्यात इतका एकरूप होतो की तो आपल्या प्रेयसीला देखील विसरतो.  


आणि मला जाणवले की; माउली, कबीर, नाथ संप्रदाय, आणि पुलं यांना सगळ्यांना एका माळेत गुंफून ढेरे सरांनी आंतरजालाने मला एका मोठ्या रोलर कोस्टर राईडचा अनुभव दिलेला होता. तो माझ्यासाठी अतिशय रोमहर्षक होता. मला वाटले संपली राईड. म्हणून खूष होऊन फेसबुकवर आलो. तर संध्याताईंनी मित्र विनंती स्वीकारली होती. मग त्यांना हा अर्थ सांगून तो बरोबर आहे का अशी विचारणा केली. तर त्यांनी दुजोरा देताना त्यांच्याकडील एका पुस्तकाचा फोटो पाठवला. पुस्तकाचे नाव होते "अनुभवामृतातील प्रतिमासृष्टी" लेखिका "सई देशपांडे" फोटोत दिसणारे पण वाचले. आपल्याला लागलेला अर्थ बरोबर आहे याचा आनंद झाला. आणि अजून एक गंमत दिसली. एका देशपांडेंनी आपल्या पुस्तकात घातलेले कोडे शेवटी दुसऱ्या देशपांडेंनी लिहिलेल्या पुस्तकाच्या  दुजोऱ्याने खात्रीलायक सुटले.

आता ढेरे सरांचे पुस्तक खाली ठेववत नाही. विकत आणून ठेवलेली त्यांची सगळी पुस्तके मला बोलावत आहेत. बहुतेक त्या पुस्तकांची माझ्या आयुष्यातील वेळ सुरू झाली असावी. फक्त वाईट एकाच गोष्टीचे वाटते की हे सर्व, ढेरे सर इहलोक सोडून गेल्यावर घडले. आणि त्याच बरोबर थोडा आनंद देखील वाटतो की उशीरा का होईना पण मला त्यांच्या पुस्तकातील विचार थोडे फार समजू शकतील.