माझ्या लहानपणी गॉगल ही फक्त श्रीमंतांनी घालायची गोष्ट होती. त्यामुळे मी श्रीमंत होण्याच्या मागे लागलो. बाबा म्हणाले श्रीमंत होण्यासाठी भरपूर अभ्यास करावा लागतो. म्हणून रात्र रात्र जागून अभ्यास करु लागलो. नंतर रेबॅनचा गॉगल घेण्याइतके पैसे कमवू लागल्यावर लक्षात आलं की आपल्याला सतत घालावा लागणारा चष्मा लागलेला आहे. त्यामुळे, आणि एकंच नाक व दोनंच डोळे असल्यामुळे, नाकावर ठेवायचा डोळ्यांचा तो दागिना, माझ्या आयुष्यात न येण्याची शक्यता पक्की होत चालली होती.
पण आपण पसंत केलेल्या ध्यानाला सजवावं असं माझ्या 'नैनोमें सपना सपनोमें सजना' गाणं म्हणणारीने ठरवल्यामुळे माझ्या आयुष्यात रेबॅन आला.
तो घालून गोव्याच्या समुद्रात बागडत असताना, त्या रत्नाकराला माझ्याशी खेळावसं वाटलं. म्हणून त्याने पाठवलेल्या एका मोठ्या लाटेला मी धीरोदात्तपणे सामोरा गेलो असताना गडबड झाली. लाट ओसरली पण जाताना माझा गॉगल आणि धीरोदात्तपणा दोन्ही घेऊन गेली.
'साक्षात रत्नाकराला तू दिलेलं रत्न इतकं आवडलं की तो ते घेऊन गेला ' वगैरे कामचलाऊ वाक्य मी किनाऱ्यावरील गृहलक्ष्मीकडे बोललो, तेव्हा तिने जो कटाक्ष टाकला तो पाहून मला गोव्याच्या त्या समुद्रकिनारी आपोआप 'ताथैया ताथैया हो... दुम् तननन दुम् तननन' असं पार्श्वसंगीत ऐकू येऊ लागलं. तसंच, लक्ष्मी आणि हलाहल दोघेही सहोदर आहेत याबद्दल मला खात्री पटली.
नंतर कधी गॉगल माझ्या वाटेला गेलेला नाही आणि मीही फिट्टं फाट करून त्याच्या वाटेला गेलेलो नाही.
मराठी माध्यमातून शिकणाऱ्या आणि मराठी वस्तीत रहाणाऱ्या मुलांच्या आयुष्यात इंग्रजी पुस्तके जशी उशीरा येतात तसंच माझंही झालं. अगदी कॉलेजात गेलो तरी माझा पिंड मराठी लेखकांच्या लेखनावर आणि इंग्रजी लेखकांच्या मराठीतील अनुवादावर पोसला जात होता. त्यामुळे हा बाबा माझ्या आयुष्यात येण्याची शक्यता अजिबात नव्हती.
माझ्यावर ज्यांनी गारुड केलं त्या पुलंनीही याच्यावर एक लेख लिहिला होता. तो लेख इयत्ता आठवीत समोर येऊनही का कुणास ठाऊक पण तो सोडून पुलंच्या त्या पुस्तकाची पारायणं केली होती.
नंतर सीए करायला लागलो. इंग्रजी माध्यमात शिकलेली प्रेयसी आयुष्यात आली. तिने इंग्रजीत वाचलेली पुस्तकं मराठीत अनुवादित स्वरूपात उपलब्ध असल्याने आणि मी ते अनुवाद वाचलेले असल्याने माझी कॉलर ताठ ठेवणं मला सोपं गेलं होतं. पण 'शिखरावर पोहोचणं सोपं, तिथे टिकणं अवघड' या नियमाप्रमाणे प्रेयसीवर छाप पाडणं सोपं पण तिची निवड उत्कृष्ट आहे याची तिला सातत्याने खात्री पटवत रहाणं अवघड असतं. त्यामुळे मी इंग्रजी पुस्तकांच्या बाबतीतला आळस झटकला आणि इंग्रजी पुस्तकं इंग्रजीत वाचायच्या मागे लागलो.
डोंबिवलीत फ्रेंड्स लायब्ररीत माझं खातं होतं. तिथे इंग्रजी पुस्तकांचा भाग मर्यादित होता. जेम्स हॅडली चेसच्या पुस्तकांची मुखपृष्ठ समंथा फॉक्स आणि इतर ललनांच्या अर्ध अनावृत्त फोटोंचं आवरण घेऊन असल्याने आमच्या चाळीतल्या घरात तीर्थरूपांसमोर वाचणं अशक्य होतं. सिडनी शेल्डन, जेफ्री आर्चर मराठीत वाचून झाले होते. त्यामुळे आमच्या फ्रेंडस लायब्ररीत माझ्या इंग्रजी वाचनासाठी अतिशय तुटपुंजे पर्याय उपलब्ध होते. मग एक दिवस घाईघाईत दोन पूर्ण पोषाखातील पुरुषांचं चित्र मुखपृष्ठावर असलेलं पुस्तक घेऊन घरी आलो. लेखकाचं नाव, पुस्तकाचं नाव, काही न बघता केवळ घरी स्वीकार होईल असं मुखपृष्ठ आहे म्हणून आणलेल्या त्या पुस्तकाने माझ्या सीएच्या अभ्यासाचं ओझं इतकं सहजगत्या हलकं केलं की ज्याचं नाव ते. शिवाय प्रेयसी आणि तिची बहीण दोघी 'अय्या, कित्ती हुश्शार आहे हा मुलगा' अशा नजरेने बघू लागल्या ते वेगळंच. तीर्थरुपांच्या करड्या नजरेचा एक अनपेक्षित फायदा झाला तो असा.
त्यानंतर हा बाबा माझ्या आयुष्यात आला तो कायमचा. मग एकदा पुन्हा पुलंचं ते पुस्तक समोर आलं. त्यातला तो मी नेहमी काणाडोळा केलेला लेख समोर आला. यावेळी मात्र तो वाचला. जेव्हा पुलंना आपण विनोदी लेखन करतो याचा थोडाफार गर्व होतो तेव्हा ते या माणसाचं कुठलंही पुस्तक हातात घेतात, कुठल्याही पानावरून सुरुवात करतात आणि एखाद्या वाक्यातंच हा बाबा त्यांचं गर्वहरण करतो हे कळल्यावर आपली आवड फार छान आहे यावरचा विश्वास वाढला.
नंतर मुंबईत फिरत असताना टेलिग्राम अॉफिससमोरच्या रस्त्यावरच्या जुन्या पुस्तकांच्या विक्रेत्याकडे त्याचा फोटो असलेलं पुस्तक मिळालं म्हणून अत्यंत आनंदाने विकत घेतलं आणि त्याकाळच्या व्हिटी स्टेशनवरच्या पीसीओ बूथवरुन प्रेयसीला फोन करून आनंद शेअर केला होता, ते अजूनही आठवतंय.
त्याचा फोटो त्याच्या ब्रिटिश वंशाला साजेसा होता. स्टिफ अप्पर लिप. बघून कुणाला वाटणार नाही की याला प्रेमाने अख्खं जग प्लम म्हणून ओळखतं आणि याने इंग्रजी भाषिक जगाला आपल्या विनोदाने खळखळून हसवलंय आणि अजूनही हसवतो आहे.
प्लम ऊर्फ पी जी वुडहाऊस म्हणजे इंग्रजी साहित्यातील विनोदाचं झळाळतं पान. अक्षरशः शेकड्याने ग्रंथापत्य प्रसवणारी त्याची लेखणी अजोड आहे. बर्टी वूस्टर आणि जीव्हज्, स्मिथ (ज्याच्या आडनावाच्या सुरवातीला P असतो) मि. मुलीनर, लॉर्ड एम्सवर्थ, उल्क्रिज हे सगळे वुडहाऊसचे मानसपुत्र आपापल्या आयुष्यात जी धमाल उडवत असतात ती वाचणं हा शब्दातीत आनंद आहे.
फ्रेंड्स लायब्ररीत हाताला लागलेलं याचं पहिलं पुस्तक बर्टी वूस्टर आणि जीव्हज् चं असल्याने मला या दोघांवरची पुस्तकं त्याच्या इतर मानसपुत्रांपेक्षा जास्त आवडतात.
हा बर्टी वूस्टर, पहिल्या महायुद्धापूर्वीच्या इंग्लंडात रहात असतो. उमराव घराण्याशी संबंध असल्याने याला उपजीविकेसाठी काही कामधंदा करावा लागत नाही. याच्या अगाथा (कजाग) आणि डालिया (प्रेमळ) अशा दोन काकवा (किंवा मावश्या किंवा आत्या) असतात. (अमृतातेही पैजा जिंकेवाल्या मराठीत काकू, मावशी आणि आत्या या तीन नात्यातला दिसणारा फरक वाघिणीच्या दूधवाल्या इंग्रजीत कळत नाही) तर या काकवा किंवा मावश्या वूस्टरची काळजी घेत असतात. जन्मजात वेंधळेपणा अंगी असलेल्या बर्टीचा मदतनीस (वॅले) म्हणजे जीव्हज्.
दिवसभर लंडनच्या ड्रोन्स क्लबमधे मित्रांबरोबर पत्ते किंवा अन्य खेळ खेळायचे, स्वतः वेगवेगळ्या मुलींच्या प्रेमात पडायचं किंवा मित्रांना असं प्रेमात पडलेलं पहायचं, मग त्यांना मदत करायला जायचं, किंवा मग त्यांना प्रेमातून बाहेर पडण्यासाठी मदत करायला जायचं, त्यासाठी वेगवेगळ्या योजना बनवायच्या, त्यात गोंधळ घालायचा आणि मग शेवटी जीव्हज् कडून मदत घ्यायची, मधे मधे काकवा (किंवा मावश्या किंवा आत्यांकडून ) शिव्या खायच्या किंवा चिमटे काढणारं कौतुक करुन घ्यायचं,शेवटी पुन्हा बॅचलरंच रहायचं, ही बर्टीची खासियत. जीव्हज् याला सांभाळून घेत असतो.
'श्री. वूस्टर यांचं वर्णन करण्यासाठी अनेक विशेषणं वापरता येतील पण हुशार हे विशेषण काही लागू होत नाही' हे जीव्हज् चं आपल्या मालकाबद्दलचं मत. आणि आपण जीव्हज् च्या हातातील बाहुला नाही हे दाखवण्यासाठी वारंवार बर्टीने 'मखमली हातमोजामधील पोलादी पंजा' दाखवण्याचा प्रयत्न करणं हे या दोघांच्या नात्याचं सूत्र. कुठे खलनायक नाही, खून नाही, बलात्कार नाही, अन्याय नाही. अगदी साधी सोपी पण अतुलनीय शब्दात मांडलेली गोष्ट. अतुलनीय अशासाठी की वुडहाऊसचा विनोद प्रसंगनिष्ठ असला तरी शब्दांचे फुलोरे इतके सुंदर की त्यांचा अनुवाद करणं अतिशय कर्मकठीण. त्यामुळे वुडहाऊस वाचावा तो इंग्रजीतच. वुडहाऊस वाचण्याची संधी मिळाली, केवळ या एकमेव कारणासाठी मेकॉलेच्या कट्टर विरोधकांनीही मेकॉलेचे आभार मानायला हरकत नाही.
या बर्टी वूस्टर आणि जीव्हज् वर बीबीसीने सिरीयलंही केली होती. ज्यात सध्या डॉ हाऊस म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या ह्यू लॉरीने वेंधळ्या वूस्टरचं आणि स्टीफन फ्रायने जीव्हज् चं काम केलं होतं. सिरीयल अतिशय सुरेख असली तरी तिला पुस्तकाची सर नाही हे ही खरं.
दोन तीन महिन्यांपूर्वी सकाळी चालायला जाताना ऐकायला हवी म्हणून डॉक्युमेंटरी शोधत होतो. सहज गंमत म्हणून पी जी वुडहाऊस सर्च केलं आणि बीबीसी सिरीयलच्या व्हिडिओज् खाली एक नवीन व्हिडिओ दिसला आणि जो आनंद झाला की 'माझा आनंद गगनात मावेना' हा वाक्प्रचार अनुभवता आला. तो व्हिडिओ म्हणजे वूस्टर आणि जीव्हज् च्या पुस्तकांचं अभिवाचन होतं. 1992 - 95 मधे ही अॉडियो बुक्स रेकॉर्ड केली गेली होती आणि आता त्या सीडीजचे संच युट्यूबवर कुणीतरी अपलोड करुन ठेवले आहेत.
लगेच जवळच्या मित्रमैत्रिणींना याची लिंक दिली आणि दोन्ही मुलांना म्हटलं आता हे ऐकल्याशिवाय तुमची खैर नाही.
आज दुपारी एका पोस्टवर 'मी जर घोड्याच्या शर्यतीत एखाद्या घोड्यावर पैसे लावले तर तो इतका हळू धावेल की तो दुसर्‍या शर्यतीत पहिला येईल' हे वुडहाऊसच्या वाक्यावर बेतलेलं वाक्य लिहिलं आणि ते इथल्या मैत्रिणीला आवडलं. तेव्हा म्हटलं की आपल्याला मिळालेला खजिना सगळ्यांबरोबर वाटावा. म्हणून ही पोस्ट.
१) आपण वयाच्या मानाने कितीही तरुण दिसत असलो आणि हसतमुख असलो तरी विशेष फरक पडत नाही. याउलट ज्यांच्याकडे कुत्रे असतात ते स्वतः कितीही बेढब दिसले तरी ललना त्यांच्याशी बोलायला तयार असतात. (आता कुत्रे पाळले पाहिजेत, तरंच काहीतरी होऊ शकेल.)
२) हेडफोन लावून 'वृक्षवल्ली आम्हा सोयरी वनचरे' ऐकत जाताना स्वतःही मोठमोठ्याने म्हणत गेलं की तीच उदात्त भावना वृक्षवल्लींच्या मनात येणं अशक्य असतं. (बरंय मला माझी गायनी कळा किती धन्य आहे ते माहिती आहे. नाहीतर कित्येक अरण्यं उजाड होण्याचं प्रमुख कारण केवळ 'आनंद तिथे चालायला जायचा', असं भूगोलाच्या भावी पुस्तकात छापलं असतं)
३) MIB चं तिकिट काढलंय हे कळल्यावर माझ्याजवळच्या मोठ्या लेकाने मला लगेच हॅपी फादर्स डे असं सांगितलं. आणि हे माझ्यापासून दूर असलेल्या धाकट्या लेकाला कळल्यावर त्यानेही हॅपी फादर्स डे म्हणण्यासाठी फोन केला आणि मला पितृकर्तव्याची जाणीव करून दिली. (बरंय धाकट्याने गीतरामायण ऐकलं नाहीये. नाहीतर 'माझ्याविण एम् आय बी कसा पाहतो' हे गाणं ऐकवलं असतं)
४) आदल्या रात्रीच हॉटेलात जेवून आलेलो असलो तरी सकाळी चालून झाल्यावर बाहेर नाष्टा करायला जाऊया असं म्हटलं की बायको 'दिवाळी दिवाळी आली', 'लख लख चंदेरी तेजाची' वगैरे गाणी एकाचवेळी म्हणू लागते. (पुढच्या वेळी वटसावित्रीच्या दिवशी सकाळी सहकुटुंब चालायला जाणे, गेल्यास नाष्ट्यास बाहेर नेणे टाळले पाहिजे. चुकून प्रेमाच्या भरात तिने वटसावित्रीचं व्रत धरलं आणि चुकून यमाने तिचं म्हणणं मान्य केलं तर बिचारीला पुढचे सात जन्म दुसरा चॉईस रहाणार नाही. मी कितीही कठोर असलो तरी तिला पर्याय निवडायची संधी डावलण्याइतका निष्ठूर नाही)
जुन्या काळी बरं होतं. एखादा माणूस प्रसिद्ध झाला की लोक आपले विचारही त्या प्रसिद्ध माणसाच्या नावे इतरांना सांगायचे. परिणामी व्यासांच्या जय नावाच्या काव्याचे महाभारत नावाचे प्रचंड महाकाव्य झाले आणि उष्ट करुन सोडायची सवय नसलेल्या व्यासांवर व्यासोत्छिष्टं जगत् सर्वम् चा आळ आला.
नामा म्हणे, तुका म्हणे, ज्ञाना म्हणे, एका जनार्दनी, दास रामाचा, जनी म्हणे अशी नाममुद्रा उठवत अनेक सदू आणि दादूंनी आपले विचार लोकप्रिय करुन घेतले.
कदाचित जुन्या काळात लोक भलतेच खाष्ट असावेत. की इतका चांगला विचार आपला सदू किंवा दादू कसा काय करेल याबद्दल ते साशंक असावेत. बहुतेक त्या काळी आपलं ते कार्ट दुसऱ्याचा तो बाब्या ही म्हण प्रचलित असावी. त्यामुळे आपले चांगले विचार इतरांच्या नावावर खपवण्याशिवाय त्या काळच्या सदू आणि दादूंना गत्यंतर नव्हते.
पण नंतर म्हणींच्या पुस्तकाच्या कुठल्यातरी आवृत्तीत आपला तो बाब्या दुसऱ्याचं ते कार्ट अशी छापण्यात चूक झाली आणि लोकांचा दृष्टीकोन बदलला. साहित्य मानवी जीवनावर परिणाम करतं ते असं.
हा परिणाम दृश्य स्वरूपात जाणवू लागला तो मात्र या सोशल माध्यमांच्या जमान्यात. आपला माणूस कुठलाही उत्कृष्ट विचार किंवा विनोद करु शकतो याची मित्रांना खात्री असल्याने इथे कुणाची पोस्ट पॉप्युलर झाली तर ती उचलून स्वतःच्या नावावर डकवणे सर्रास चालते. आणि सर्व मित्र वाहवा करतात. मग वाहवा मिळवण्यासाठी दिसतील त्या पोस्ट उष्ट्या करण्याकडे अनेकांचा कल असतो.
माझ्या कित्येक मित्रांच्या पोस्ट दुसऱ्याच्या नावाने माझ्याकडे व्हॉटस अॅपवर येतात. (म्हणजे माझे मित्र त्या ढापून स्वतःच्या नावावर खपवतात असं मी म्हणत नसून मित्रांच्या पोस्ट्स इतरजण ढापतात असं मी म्हणतो आहे)
माझे कित्येक मित्र अशा वाङ्मयचौर्याबद्दल किंवा उष्टावणाच्या सामूहिक कार्यक्रमाबद्दल पोस्ट्स टाकत असतात. त्यांचा त्रागा बघून मला फार वाईट वाटतं. पण सध्या माझे काही लोकप्रिय मित्र स्वतःचं सांत्वन करुन घेताना 'फेसबुकाय स्वाहा.. इदम् न मम' असा मंत्र म्हणतात.
मला हा मंत्र फार आवडला. आता आपणही हा मंत्र म्हणायला हवा असं माझ्या मनाने घेतलं. याबाबतीत माझ्यात आणि सलमान खानमधे फार साम्य आहे. एकबार मैने जो कमिटमेंट कर दि तो मै अपने आप कि भी नही सुनता. म्हणून मी माझ्या पोस्ट्स लोकांनी चोराव्यात आणि स्वतःच्या नावावर खपवाव्यात याच्या मागे लागलो.
सर्व पोस्ट्सचं सेटिंग पब्लिक केलं. पोस्टमधे वैयक्तिक संदर्भ टाळण्यास सुरवात केली. Feel free to share अशी लालूचही दाखवली. पण चोर बधेनात.
आधुनिक सदू आणि दादू भलतेच चोखंदळ झालेले जाणवून मी विषय वैविध्य आणायला सुरुवात केली. मी विनोदी लिहिलं. आर्थिक, सामाजिक, राजकीय विषयांवर लिहिलं. सिनेमावर लिहिलं. गाणी, पुस्तकं, नाटकं काही काही सोडलं नाही. कधीकधी चावटही लिहिलं. पण छे! एकाएकी जगातले सगळे सदू आणि दादू भलतेच सज्जन झाल्यासारखे वागू लागले. बरं मित्र रोज इदं न ममचा मंत्रघोष करत होतेच पण माझ्यासाठी मात्र इदमपि त्वयम् चा अघोषित मंत्रघोष जग करत होतं.
आता मी पेटून उठलो. कुणीच आपली पोस्ट चोरुन स्वतःच्या नावावर खपवत नाही म्हणून मीच माझी पोस्ट चोरुन सोसायटीच्या व्हॉटस अॅप ग्रुपवर दुसऱ्याच्या नावाने टाकली. पण कुणाचीच काही प्रतिक्रिया आली नाही. मग शाळेच्या मित्रांच्या ग्रुपवर टाकली. तिथेही मित्रांनी अजिबात कुतूहल दाखवलं नाही. शेवटी मुलांच्या शाळेच्या ग्रुपवर टाकली. तर त्यावर मुख्याध्यापकांनी मला खडे बोल पाठवले आणि त्याखाली मुलांच्या मित्रांनी खदाखदा हसण्याच्या स्मायली टाकल्या. मग त्यावर मुख्याध्यापक त्या मुलांवर डाफरले. मग मी खदाखदा हसण्याच्या स्मायली टाकल्या. नंतर काय झालं कळत नाही पण मला त्या ग्रुपमधे आता काही पोस्ट करता येत नाही. पण असो.
आपणंच आपल्या पोस्ट चोरुन इतरांना पाठवल्या तर त्या आपल्याला परत कशा मिळणार? त्यासाठी त्या इतरांनी आपल्याला पाठवायला हव्या हा विचार माझ्या मनात आला. आणि मी खट्टू झालो. इदं न मम म्हणण्याचा आनंद या जगात मला मिळणारंच नाही काय? लिहित्या हाताला ही सजाए कालापानी किंवा अंडा सेलची शिक्षा का? असं मी स्वतःलाच विचारु लागलो. पोस्टचा आकार छोटा केला. तरी जग माझा इवलासा आनंद मला द्यायला तयार नव्हतं.
मग एक दिवस मला उपाय सुचला. मी ड्युएल सिमचा फोन घेतला. त्यावर व्हॉटस अॅपचं अजून एक अॅप सुरू केलं. माझी पोस्ट मीच चोरली. मग त्याखाली सदू आणि दादूचं नाव टाकलं आणि मलाच पाठवली.
मग एक स्क्रीन शॉट काढला. आणि फेसबुकवर टाकून म्हणालो 'इदं न मम'.
भाजपच्या ऐतिहासिक विजयाच्या निकालानंतर फेसबुकवरील मित्रांच्या प्रतिक्रिया वाचतो आहे.
अनेक भाजपविरोधक मित्र या निकालाने दुःखी आहेत. त्यांच्यापैकी काहींना या निकालात भारतीय जनतेचा ढासळलेला बुध्द्यांक दिसला. तर काहींना भारतीय जनतेला विकासापेक्षा राष्ट्रीयत्वाचा मुद्दा महत्त्वाचा वाटला म्हणून विषाद वाटलेला पाहिला. काहींना हा हिटलरसदृश सामूहिक संमोहनाचा प्रकार वाटला. काहीजण भाजपचे अभिनंदन करुन शांत बसले तर काहींनी नाझी सलाम न करणाऱ्या अॉगस्ट लॅण्डमेसरचा फोटो शेअर केला. काही मित्रांनी भारतीय जनतेबद्दल काहीही भाष्य न करता आपण भाजपविरोधी का आहोत त्याची कारणमीमांसा मांडली.
सगळ्या प्रतिक्रिया विचारांना प्रवृत्त करणाऱ्या होत्या पण यातल्या तीन प्रतिक्रियांनी माझ्या डोक्यात विचारांची अनेक चक्र फिरवली. आज त्यातल्या एका प्रतिक्रियेने माझ्या मनात उमटवलेले तरंग लिहितो. बाकीच्यांबद्दल जसा वेळ मिळेल तसं लिहीन.
एका मित्राने राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे डोंबिवलीतील स्वयंसेवक श्री. बाळासाहेब खरे यांच्या निरलस वृत्तीबद्दल आणि भाजपच्या या विजयात संघाच्या अशा अनेक निस्वार्थी स्वयंसेवकांचा वाटा आहे अशा अर्थाची पोस्ट लिहिली. त्या पोस्टचा शेवट होता की आज जर बाळासाहेब भेटले तर ते मोदी विजयामुळे फार हुरळून न जाता सायंशाखा लावण्याचं आपलं काम करायला निघतील.
पोस्ट अतिशय हृद्य आहे. आणि मी थोडा हळवा असल्याने वाचताना माझ्या घशात आवंढा दाटून आला.
पण मग मला जाणवलं की, माझे सासरे देखील असेच आहेत. रोज सकाळी उठून कुणी पहात असो किंवा नसो, त्यांची देवपूजा अगदी साग्रसंगीत तास दीड तास चालते. त्या देवाने त्यांच्या कित्येक इच्छा पूर्ण केलेल्या नाहीत, त्यांना कधी दर्शन दिलेलं नाही, तरीही त्यांची पूजा नियमबरहुकून चालते.
मग मला आठवले पुलंच्या असामी असामी मधील धोंडो भिकाजी जोशींचे कोकणातील कीर्तनकार काका. ज्यांच्या किर्तनाला कित्येकदा फक्त गाभाऱ्यात कोदंडधारी राम आणि बाहेर स्वतः काका इतकेच लोक असायचे. तरीही किर्तनात खंड पडला नाही.
मग मला आठवले माझ्या कुलस्वामिनीचे मंदिर. जिथे रोज ठरलेल्या वेळी देवीची साग्रसंगीत पूजा होते. पडदा लावून देवीला नैवेद्य दाखवला जातो. बाहेर किती भाविक आहेत याने काही फरक पडत नाही. आणि सबंध भारतात अशी अनेक देवळं असतील की जिथे बाहेर भाविक असो किंवा नसो, पुजारी नित्यनेमाने दिवाबत्ती आणि आरती करत असतील.
मग मला जाणवलं की आपल्या नियमांप्रमाणे काम करत राहणे ही भारतीयांची वृत्ती असावी. अगदी प्रत्येक कामात जरी वापरता नाही आला तरी 'कर्मण्ये वाधिकारस्ते'चा सिद्धांत भारतीय किमान देवाच्या बाबतीत तरी पाळताना दिसतात. संघाने त्याचा वापर करून, देवाऐवजी भारतमाता आणली. परिणामी अनेक व्यक्तींना आपल्यातील निरलस आणि निस्वार्थी पैलू जगापुढे मांडता आला.
फक्त यात एक गडबड होते. ज्याप्रमाणे देवाने दर्शन द्यावे, नैवेद्य खावा म्हणून कुणीच नामदेवासारखा हट्ट धरत नाही, त्याप्रमाणे बाळासाहेब खरेंसारखे अनेक आदरणीय कार्यकर्ते आपल्या कामाच्या परिणामाची फार काळजी न करता आपल्या नित्यनेमाला पूर्ण करत राहतात.
इथपर्यंत पोहोचल्यावर माझं मनात अजून एक विचार आला. जर आपल्या कार्याचा संस्था टिकण्यासाठी काय फरक पडतो आणि अशा टिकलेल्या संस्थेच्या शीर्षस्थानी कोण आलं आहे याबद्दल उदासीन राहून आपल्या नित्यनेमाला लागणे हा भारतीयांचा आत्मा आहे तर मग कदाचित इतकी सारी परकीय आक्रमणे होऊनही आपली संस्कृती टिकून कशी राहिली? हे कोडं सुटतं.
आता मुद्दा असा आहे की जर हा आपल्या संस्कृतीचा आत्मा असेल तर तो बदलता येणं कठीण आहे. किंबहुना अशक्य आहे. मग या आत्म्याला लोकशाहीच्या नवीन आकृतीबंधात बसवायचं कसं? कारण लोकशाहीत जीवन प्रवाही असून दर पाच वर्षांनी आपल्याला राज्यकर्ता निवडायचा असतो. त्यामुळे निरलस कार्यकर्ते वैयक्तिक स्वार्थ विसरले तरी त्यांनी सामाजिक स्वार्थ विसरून चालणार नाही. आपला राज्यकर्ता कोण आहे आणि तो आपण टिकवलेल्या संस्थेचा, संस्कृतीचा वापर करून या देशावर, या राष्ट्रावर कोणत्या धोरणांची अंमलबजावणी करतो आहे याबद्दल या कार्यकर्त्यांनी उदासीन असून चालणार नाही. देव नैवेद्य खाणार नाही. कदाचित एखादा निस्वार्थी राज्यकर्ताही सत्तेचा मलिदा खाणार नाही. पण देव आणि राज्यकर्ता यांतला मोठा फरक म्हणजे देवाला निवडून यायचं नसतं. त्यामुळे त्यालानिवडणुकीचा खर्च नसतो. पक्ष चालवायचा नसतो, आर्थिक लागेबांध्यांची गरज नसते. मानवी राज्यकर्त्याला मात्र या सगळ्या गोष्टी लागू असल्याने देवासारखं नैवेद्य निरपेक्ष राहणं कायम जमेल याची खात्री नाही.
त्यामुळे भारतीय समाजाच्या आत्म्यावर आधारित जे मॉडेल राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाने वापरून भाजपला विक्रमी विजय मिळवून दिला त्या मॉडेलमधील असंख्य आदरणीय स्वयंसेवकांना आपले कार्यक्षेत्र राजकारण नाही ही माहित असल्यामुळे त्यांनी कुठल्याही मोबदल्याची अपेक्षा ठेवली नाही तरी, राजकारणातील खाचाखोचा वापरून राज्यकर्ते झालेल्या आपल्या सहकाऱ्यांबद्दल त्यांना उदासीन राहून चालणार नाही. अन्यथा भारतीय संस्कृतीचा अक्षय आत्मा, संस्कृती टिकवण्यात यशस्वी होईल पण तो कायम अत्याचारी राज्यकर्त्याला हरवण्यासाठी अवताराची वाट पहात राहील.
आज राज्यकर्ता अत्याचारी नाही, म्हणून अत्याचारी राज्यकर्ता कधीच येणार नाही अशी समजूत अतिशय भाबडेपणाची ठरेल. त्यामुळे अत्याचारी राज्यकर्ता कधीच येऊ नये यासाठी भारतीय समाजाला आपल्या निस्वार्थी वृत्तीत थोडा बदल करावा लागेल. वैयक्तिक निस्वार्थ सर्वोच्च ठेवून सामाजिक बाबतीत आपल्याला थोडं स्वार्थी व्हावं लागेल.
संसदीय लोकशाही ही नवीन संकल्पना आहे. तिला राबवताना भारतीय समाजाच्या मूळ आत्म्याला धक्का न लावता आपण योग्य ते संस्कार नवीन पिढीवर करू शकू तर मागील पिढीतील बाळासाहेबांसारख्या अनेक निरलस आणि निस्वार्थी व्यक्तींच्या कार्याचं चीज होईल.
